AFAZIYADA SINTAKTIK-SEMANTIK BUZILISHLARNING NEYROLINGVISTIK VA LOGOPEDIK TAHLILI

Abstract

Maqolada afaziyada kuzatiladigan sintaktik-semantik buzilishlar neyrolingvistik va logopedik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Afaziya - bosh miyaning lokal shikastlanishi natijasida yuzaga keladigan murakkab nutqiy buzilish bo‘lib, u nafaqat tovush talaffuzi, balki sintaktik qurilish, semantik munosabat va pragmatik niyatning izdan chiqishida namoyon bo‘ladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi bosh miyaning lokal shikastlanishi natijasida yuzaga keladigan til buzilishlarini sintaksis, semantika, pragmatika va neyrolingvistika yutuqlari asosida izohlashdan iborat. O‘zbek tili materialida agrammatizm, paragrammatizm, fonemik va semantik parafaziyalar, verbal parafaziyalar, neologizmlar, so‘z topish qiyinligi, valentlik hamda semantik maydonlar buzilishi misollar bilan ko‘rsatiladi. Maqolada gap tuzilishi, so‘z tartibi, fe’l valentligi, semantik maydonlar va pragmatik qoidalarning afaziya jarayonida qanday o‘zgarishi tahlil qilinadi. Tadqiqot IMRAD strukturasi asosida qurilgan bo‘lib, nazariy tahlil, klinik-lingvistik kuzatish va illyustrativ misollar usullaridan foydalanilgan. Neyrolingvistik modellar - Wernicke-Geschwind, dual- stream va konneksionistik modellar - asosida miya tuzilmalarining til funksiyalari bilan bog‘liqligi izohlanadi. Broka, Vernike, anomik, konduktiv va transkortikal afaziya turlarida sintaktik-semantik buzilishlarning o‘ziga xos xususiyatlari yoritiladi. Shuningdek, logopedik baholash va korreksiyaning lingvistik asoslangan usullari - valentlik sxemalari, semantik xaritalar, minimal kontekstlar, semantic feature analysis, fonemik cueing, rolli o‘yinlar va PACE terapiyasi - taklif etiladi. Maqola afaziyani tilshunoslik va logopediya integratsiyasida o‘rganish, o‘zbek tili materialida neyrolingvistik tadqiqotlar olib borish hamda amaliy logopedik yondashuvlarni takomillashtirishga xizmat qiladi. Shu bois uni lingvistik va klinik yondashuvlar uyg‘unligida o‘rganish dolzarb ahamiyatga ega.