Abstract
Mazkur maqolada filologik ta’limda kognitiv-kommunikativ yondashuvning nazariy-metodologik asoslari lingvistik, psixologik va pedagogik yo‘nalishlar birligida tahlil qilingan. Yondashuvning lingvistik asoslari strukturalizm, bixeviorizm, generativ grammatika, kognitiv lingvistika hamda kommunikativ-pragmatik paradigma rivoji bilan bog‘liq holda yoritilgan. Psixologik asoslar tilni o‘zlashtirish va qayta ishlash nazariyalari, xotira, diqqat, idrok, metakognitiv boshqaruv, refleksiya va motivatsiya kabi omillar asosida tavsiflangan. Pedagogik jihatdan esa kognitiv faollik, tafakkur, kommunikativ yo‘naltirilganlik, kontekstuallik, refleksivlik va shaxsga yo‘naltirilganlik tamoyillari ajratib ko‘rsatilgan. Shuningdek, kognitiv-kommunikativ yondashuvni amalga oshirishning maqsadli, mazmuniy, protsessual-texnologik va diagnostik-baholash komponentlaridan iborat pedagogik mexanizmi asoslangan. Natijada lingvistik, psixologik va pedagogik asoslarning o‘zaro integratsiyasi filologik ta’limda tilni anglash, tafakkur jarayonlarini faollashtirish va o‘zlashtirilgan bilimlarni real kommunikativ faoliyatda qo‘llashni ta’minlovchi yaxlit nazariy-metodologik baza sifatida umumlashtirilgan.References
1. Allamuratov G‘.A. Talabalarning lingvokognitiv kompetensiyalarini rivojlantirish metodikasi: pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati. – Toshkent, 2026. – 65 b.
2. Нестерова О.А. К инструментализации исследования языковой личности: методика психолингвистического анализа // Вопросы психолингвистики. – 2015. – №26. – С. 122–135.
3. Skinner B.F. Verbal Behavior. – Acton: Copley Publishing Group, 1997.
4. Bloomfield L. Language. – New York: Henry Holt, 1933.
5. Chomsky N. A Review of B.F. Skinner’s Verbal Behavior // Language. – 1959. – Vol. 35 (1). – P. 26–58.
6. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. – Chicago: University of Chicago Press, 1980. URL: https://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/M/bo3637992.html
7. Adizova N.B. Talabalarda kognitiv-pragmatik kompetentlikni muammoli texnologiyalar asosida rivojlantirish metodikasi (ona tili o‘qitish misolida): pedagogika fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi avtoreferati. – Buxoro, 2025. – 67 b.
8. Umarova Y.T. Kognitiv lingvistika asosida talabalar ijtimoiy kompetensiyalarini rivojlantirish metodikasini takomillashtirish: pedagogika fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi avtoreferati. – Andijon, 2025. – 72 b.
9. Hymes D.H. On Communicative Competence // Pride J.B., Holmes J. (eds.) Sociolinguistics. Selected Readings. – Harmondsworth: Penguin, 1972. – P. 269–293. – URL: https://wwwhomes.uni-bielefeld.de/sgramley/Hymes-1.pdf
10. Shodiyev M.B. Integrativ yondashuv asosida talabalarning kommunikativ kompetensiyalarini rivojlantirish metodikasini takomillashtirish: pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati. – Toshkent, 2025. – 53 b.
11. Қурбонова М.А. Ўзбек болалар нутқи лексикасининг социопсихолингвистик тадқиқи // Фил. фан. номз. диссертацияси автореферати. – Тошкент, 2009.
12. Poeppel D. A critical review of PET studies of phonological processing // Brain and Language. – 1996. – Vol. 55 (3). – P. 317–351.
13. Price C.J. The anatomy of language: contributions from functional neuroimaging // Journal of Anatomy. – 2000. – Vol. 197 (3). – P. 335–359.
14. Seidenberg M.S., McClelland J.L. A distributed, developmental model of word recognition and naming // Psychological Review. – 1989. – Vol. 96 (4). – P. 523–568.
15. Fedorenko E., Thompson-Schill S.L. Reworking the language network // Trends in Cognitive Sciences. – 2014. – Vol. 18 (3). – P. 120–126.
16. Lenneberg E.H. Biological Foundations of Language. – New York: Wiley, 1967; Chomsky N. Syntactic Structures. – The Hague: Mouton, 1957; Tomasello M. Constructing a Language: A Usage-Based Theory of Language Acquisition. – Cambridge: Harvard University Press, 2003.
17. Morton J. Interaction of information in word recognition // Psychological Review. – 1969; Seidenberg M.S., McClelland J.L. A distributed, developmental model of word recognition and naming. – 1989; MacDonald M.C., Pearlmutter N.J., Seidenberg M.S. The lexical nature of syntactic ambiguity resolution. – 1994; Frazier L. Sentence processing: A tutorial review // Attention and Performance XII. – 1987; Kintsch W. The role of knowledge in discourse comprehension: A construction-integration model.
18. Levelt W.J.M. Speaking: From intention to articulation. – Cambridge: MIT Press, 1989.
19. Brown R., McNeill D. The “tip of the tongue” phenomenon // Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior. – 1966. – Vol. 5 (4). – P. 325–337.
20. Грибова О.Е. Текстовая компетенция: лингвистический, психолингвистический и онтолингвистический анализ. – Москва, 2009.
21. Rasulov E.M. Pedagogik oliy ta’lim talabalari kognitiv va metakognitiv faoliyatini rivojlantirishning innovatsion texnologiyalari (Pedagogika nazariyasi va tarixi fani misolida): pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati. – Qo‘qon, 2026. – 58 b.
22. Imomova U.M. Talabalarda innovatsion texnologiyalar asosida kognitiv kompetensiyalarni shakllantirish metodikasi: pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati. – Chirchiq, 2023. – 55 b.
23. Qodirov O.O. Refleksiv yondashuv asosida o‘quvchilarning kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirish texnologiyasi (5–6-sinflarda ingliz tili fani misolida): pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati. – Andijon, 2025. – 56 b.
24. Mirzayev A.B. Talabalarning chet tilida kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirishning real nutqiy vaziyatlarga asoslangan yondashuvi: pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati. – Farg‘ona, 2025. – 56 b.
25. Sperber D., Wilson D. Pragmatics, modularity and mind-reading // Mind & Language. – 2002. – Vol. 17 (1–2). – P. 3–23; Van Berkum J.J.A. The neuropragmatics of ‘simple’ utterance comprehension: An ERP review // Noveck S., Sperber I. (Eds.) Experimental Pragmatics. – London: Palgrave Macmillan, 2009. – P. 276–316.