Abstract
Maqolada Markaziy Osiyoning qadimgi va ilk o‘rta asrlar tarixiga oid manbalarning asosiy guruhi hisoblangan xitoy tilli manbalarda keltirilgan shaharlar orasidagi tranzit yo‘llar, mintaqalar o‘rtasidagi savdo yo‘llari haqidagi ma’lumotlar tahlil qilingan
References
1. Бичурин Н.Я. (Иакинф) Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. В 3-х томах. – М. –Л.: Изд. АН СССР. том II. – 1950. – 335 с.; Бичурин Н.Я. (Иакинф). Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. В трех частях. – Алмата: ТОО “Жалын Баспасы”, 1998. Ч. II. – 352 с.; Тугушева Л.Ю. Уйгурская версия биографии Сюань-Цзана (фрагменты из ленинградского рукописного собрания Института востоковедения АН СССР). – М.: Наука, 1991. – 592 с.; Хўжаев А. Фарғона тарихига оид маълумотлар (қадимги ва илк ўрта аср Хитой манбаларидан таржималар ва уларга шарҳлар). – Фарғона: Фарғона, 2013. – 288 бет.
2. Бичурин Н.Я. Собрание сведение о народах, обитавших Средней Азии в древние времена. Т.2. – М.–Л.: Изд-во АН СССР, 1950. – С. 319
3. Chavannes E. Documents sur les Tou-kiue (Turks) occidentaux // Сборник трудов Орхонской экспедиции, вып. 6. СПб., 1903. – 500 с; Chavannes E. Çin kaynaklarina göre bati türkleri. Çevri M.Koç. İstanbul: Selenge, 2007.
4. Кюнер Н.В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. – Москва: Восточной литературы, 1961. – 350 с.
5. Малявкин А.В. Танские хроники о госудаствах Центральной Азии. – Новосибирск: Наука, 1989. – 329 с.
6. Xo‘jayev A. Farg‘ona tarixiga oid ma’lumotlar (Qadimiy va ilk o‘rta asr Xitoy manbalaridan tarjimalar va ularga sharhlar). Farg‘ona, 2013. – 288 b.
7. Xodjayev A., Sh.Qo‘ldoshev., F.Jumaniyazova. Markaziy Osiyo davlatchilik tarixiga oid ma’lumotlar. – Toshkent: Fan, 2018. – 191 b.
8. جىننامە .«24 تارىخ» تىكى غەربىي يۇرت تارىخىغا ئائىت ماتيرىيللار. شىنجان خەلق نەشرىياتى. 2013. – 1030 س.
9. Izoh 2.: Arablar bosqiniga qadar mintaqaning ijtimoiy hayoti bir maromda kechganligi va jiddiy o‘zgarishlar ro‘y bermaganligini e’tiborga olsak, ushbu solnomada keltirilgan ma’lumotlar orqali islomiyat dini qaror topgunigacha bo‘lgan davrdagi Markaziy Osiyo tarixini qiyosiy tarzda o‘rganishimiz va ma’lum ilmiy xulosalar chiqarishimiz mumkin.
10. Xo‘jayev A. Farg‘ona tarixiga oid ma’lumotlar. – B. 78.
11. «24 تارىخ» تىكى غەربىي يۇرت تارىخىغا ئائىت ماتيرىيللار. شىنجان خەلق نەشرىياتى. 2013. – س 965. ۋېينامە
12. Moritz Huber. Lives of Sogdians in Medieval China. – Harrassowitz Verlag: Wiesbaden, 2020. – Р.23.
13. Moritz Huber. Lives of Sogdians in Medieval China. – Harrassowitz Verlag: Wiesbaden, 2020. – Р.31.
14. Xo‘jayev A. Farg‘ona tarixiga oid ma’lumotlar. – B. 81.
15. شمالىي سۋلالىلەر تارىخى. «24 تارىخ» تىكى غەربىي يۇرت تارىخىغا ئائىت ماتيرىيللار. شىنجان خەلق نەشرىياتى. 2013. – 1030 س
16. Izoh 3.: Suy imperiyasi – Xitoydagi sulola va davlat (581-618). Asoschisi – sarkarda Yan Szyan (Yang Jyan); u imperator Ven Di (581-604 yillarda hukmronlik qilgan) nomi bilan mashhur bo‘lgan. U 589 yil mamlakatning janubiy va shimolini birlashtirib, xitoylik bo‘lmagan elatlarning shimoldagi hukmronligiga chek qo‘ygan. Davlat hududi sharqda dengiz qirg‘oqlarigacha, g‘arbda Sharqiy Turkistongacha, janubda hozirgi XXRning Yunnan o‘lkasigacha va shimolda Ichki Mo‘g‘ulistongacha kengaygan. Mamlakatni boshqarishni markazlashtirishga qaratilgan islohotlar o‘tkazgan. Poytaxti — Chang’an (hozirgi Sian) bo‘lgan. Qarang: Arthur F.The Sui Dynasty. New York: Knopf, 1978. – P. 237
17. Izoh 4.: Tang imperiyasi – o‘rta asrlarda Xitoyda mavjud bo‘lgan markazlashgan davlat va sulola (618-907). “Tang” atamasi – “mag‘rurlanish, tasodif” ma’nosini anglatadi. Asoschisi – Li Yuan (566-635) bo‘lib, Gaozu nomi bilan sulola taxtini boshqargan (618-626). Qarang: Wilkinson E. Chinese History: A New Manual, Cambridge, MA: Harvard University Press, 2013. – P. 1.
18. Izoh 5.: Turk xoqonligi – Markaziy Osiyo mintaqasi va unga tutash bir necha o‘lkalarni o‘z ichiga olgan yirik saltanat (VI – VIII asrlar). Turk xoqonligiga doir ma’lumotlar O‘rxun-Yenisey bitiktoshlari, xitoy yilnomalari, yunon (Vizantiya), arman, suryoniy, sug‘d, arab, fors, tibet, baqtriy manbalarida saqlanib qolgan. Qarang: Гумилев Л.Н., Древние тюрки, 1967; Nasimxon Rahmon, Turk xoqonligi, T., 1993; Кўчанов Е.И. Кочевие государства от гуннов до манчжуров, М., 1997; Асадов Ф. М. Арабские источники о тюрках в раннем средневекове, Баку, 1993; Shoniyozov K., O‘zbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.
19. Xo‘jayev A. Farg‘ona tarixiga oid ma’lumotlar. – B. 80.
20. Бичурин Н.Я. Собрание сведение... Т.2. – С. 319.
21. Малявкин А.В. Танские хроники... – С. 329.
22. Izoh 6.: Ushbu asar 1044-1060 yillarda tarixchilar tomonidan to‘ldirilib, qayta yozilgan. Shundan keyin oldin yozilgan Tang sulolasi tarixi “Jyu Tangshu” (“Tang sulolasining avvalgi tarixi”), sulolaning keyingi bitilgan tarixi esa “Shin Tangshu” (“Tang sulolasining yangi tarixi”) deb nomlangan. Qarang: Xo‘jayev A. Farg‘ona tarixiga oid ma’lumotlar. – B. 88.
23. O‘zbekiston tarixi (xrestomatiya). 2-jild 1-kitob Ilk o‘rta asrlar manbalari. – Toshkent, 2013. – B. 126.
24. Izoh 7.: Asarning I.Bichurin tomonidan amalga oshirilgan tarjimasi sovet davrida nashr qilingan edi. Asarning ushbu tarjimadan o‘rin olmagan qismi esa 2013-yil A.Xo‘jayev tomonidan e’lon qilingan “Farg‘ona tarixiga oid ma’lumotlar” kitobidan joy olgan. Unda keltirilgan Yaypan xonligi to‘risidagi ma’lumotlar diqqatga sazovordir.
25. Бичурин Н.Я. Собрание сведение... Т.2. – С. 158.
26. Izoh 8.: Syuan Zang – 597-yilda tavallud topgan va Hindiston safar qilgan xitoy rohibi. U safarga otlangan chogida endi 30 yoshlar atrofida bo‘lgan. Sayoxatida vomida G‘arbiy turk xoqoni To‘n Yabg‘u bilan ham uchrashgan. Mazkur sayoxatnomasidagi ma’lumotlar asosan bugungi O‘zbekistan, Tojikiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Afg‘oniston, Pokiston va Hindiston hududlarini o‘z ichiga olishi bilan birga G‘arbiy turklar xukmronligi ostida bo‘lgan 60 dan ortik mamlakat va shahar haqida qimmatli ma’lumotlarni beradi. Shu bilan birga sayoxatnoma buddaviylik tarixi haqida ham muhim manbadir. Qarang: Xodjayev A., Sh.Qo‘ldoshev., F.Jumaniyazova. Markaziy Osiyo davlatchilik tarixiga oid ma’lumotlar. – B. 119.
27. Ekrem E. Hsüan Tsang Seyahetnamasıne göre Türkistan. Basılmış doctora tezi. Haceteppe Ünıversıtesı Sosyal Bıllımlar Enstitüsü. Ankara, 2003. – S. 53.
28. Xuanzang. The Great Tang dynasty record of the western regions. Translated by Li Rongxi. – Moraga: BDK America, 1996. – Р. 45.
29. Ekrem E. Hsüan Tsang Seyahetnamasıne göre... – S. 53.
30. Xo‘jayev A. Qadimgi Parkona (Yuan-cheng) shahri haqida (Xitoy manbalari asosida)//Farg‘ona vodiysi tarixi yangi tadqiqotlarda respublika ilmiy-nazariy konferensiyasi materiallari. Farg‘ona: 2012. – B. 42.
31. Xo‘jayev A. Farg‘ona tarixiga oid ma’lumotlar. – B. 84, Xodjayev A., Sh.Qo‘ldoshev., F.Jumaniyazova. Markaziy Osiyo davlatchilik tarixiga oid ma’lumotlar. – B. 122-123.
32. Mirziyoyev Sh.M. Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining maslahat uchrashuvi yakunlari bo‘yicha brifingdagi bayonot // Milliy tiklanishdan milliy yuksalish sari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2020. – B. 276.
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.