Abstract
Mazkur maqolada mashinasozlik ishlab chiqarishida mahsulot va detallar aniqligini ta’minlashda o‘lchash hamda nazorat qilish usullarining ilmiy-amaliy ahamiyati tahlil qilingan. Mashinasozlikda detalning geometrik o‘lchamlari, shakli, sirtlarning o‘zaro joylashuvi, g‘adir-budurligi va boshqa texnik ko‘rsatkichlarining belgilangan qiymatlarga muvofiqligi mashina va mexanizmlarning funksional xususiyatlarini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Shu sababli ishlab chiqarish jarayonida o‘lchashni faqat tayyor mahsulotni tekshirish bosqichi sifatida emas, balki texnologik jarayonni boshqarishning tarkibiy qismi sifatida tashkil etish zarur. Maqolada bevosita va bilvosita o‘lchash, kontaktli va kontaktsiz nazorat, chegaraviy kalibrlar, shtangensirkul, mikrometr, indikator, optik vositalar, koordinatali-o‘lchash mashinalari va raqamli o‘lchash texnologiyalarining imkoniyatlari tahlil qilingan. O‘lchash natijasining aniqligi faqat asbobning nominal aniqligi bilan belgilanmasligi, balki o‘lchash usuli, tashqi muhit, detalning harorati, operator malakasi, bazalash sharoiti, asbobning metrologik holati va o‘lchash noaniqligi kabi omillarga ham bog‘liqligi asoslangan. ISO 14253-1 talablarida mahsulotning belgilangan chegaralarga muvofiqligini baholashda o‘lchash noaniqligini hisobga olish zarurligi ko‘rsatilgan. Shuningdek, geometrik aniqlikni baholashda geometrik toleranslarning xalqaro standartlashtirilgan tizimi va raqamli metrologiyaning ishlab chiqarish jarayonlariga integratsiyalashuvi masalalari ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijasida mashinasozlikda aniqlikni ta’minlash uchun o‘lchash vositalarini to‘g‘ri tanlash, ularni muntazam kalibrlash, o‘lchash noaniqligini baholash, texnologik jarayonning turli bosqichlarida oraliq nazoratni tashkil etish va raqamli nazorat tizimlaridan foydalanish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.References
1. ISO 14253-1:2017. Geometrical product specifications (GPS) — Inspection by measurement of workpieces and measuring equipment — Part 1: Decision rules for proving conformity or nonconformity with specifications. Geneva: International Organization for Standardization, 2017.
2. ISO 1101:2017. Geometrical product specifications (GPS) — Geometrical tolerancing — Tolerances of form, orientation, location and run-out. Geneva: International Organization for Standardization, 2017.
3. ISO/IEC Guide 98-3:2008. Uncertainty of measurement — Part 3: Guide to the expression of uncertainty in measurement (GUM:1995). Geneva: International Organization for Standardization, 2008.
4. ISO/IEC Guide 98-3:2008/Amd 1:2026. Uncertainty of measurement — Part 3: Guide to the expression of uncertainty in measurement — Amendment 1: Nonlinearity in measurement models. Geneva: International Organization for Standardization, 2026.
5. ISO 9001:2015. Quality management systems — Requirements. Geneva: International Organization for Standardization, 2015.
6. Doiron T. D., Stoup J. R. Uncertainty and Dimensional Calibrations // Journal of Research of the National Institute of Standards and Technology. 1997. Vol. 102, No. 6.
7. Potzick J. E. Accuracy and Traceability in Dimensional Measurements. National Institute of Standards and Technology, 1998.
8. Potzick J. E. Metrology and Process Control: Dealing with Measurement Uncertainty. Proceedings of SPIE, 2010.
9. Phillips S. D. Measurement Uncertainty, CMMs, and Standards: Today and the Future. Proceedings of the International Dimensional Workshop. Nashville: NIST, 2005.
10. Moylan S. P. Dimensional Metrology for Micro/Meso-Scale Manufacturing. In: Micromanufacturing Processes. Boca Raton: Taylor & Francis, 2012.
11. O‘G‘Li, X. X. R., O‘G‘Li, N. S. X., Yo’Ldashev Bilol Iqboljon, O. G., & O‘G, O. L. F. Y. (2023). Konus setkali chang tozalovchi qurilma uchun chang namunalarining dispers tarkibi taxlili. Al-Farg’oniy avlodlari, 1(4), 66-69.