Abstract
Мақолада базальт толали минерал каркас ва целлюлоза асосидаги функционал катионит фазадан ташкил топган композицион фильтрда масса алмашиниш, ион алмашиниш ва сорбция жараёнларининг ўзаро боғлиқлиги таҳлил қилинди. Асосий эътибор сув қаттиқлигини келтириб чиқарувчи Ca²⁺ ва Mg²⁺ ионларини ажратиш, Fe/Mn ионларини ушлаш, оғир металл катионларига нисбатан селективлик, динамик фильтрация тезлиги ва фильтр қатлами баландлигининг технологик самарадорликка таъсирига қаратилди. Умумий қаттиқлик 10,0 дан 0,8 мг- экв/л гача камайиб, юмшатиш даражаси 92% ни ташкил этди. Статик, динамик ва ишчи ион-алмашиниш сиғимлари мос равишда 3,8; 3,2 ва 2,9 мг-экв/г бўлди. Pb²⁺, Cu²⁺, Cd²⁺ ва Zn²⁺ учун ажратиш самарадорлиги 92,0–96,4% оралиғида бўлиб, қўрғошин сорбцияси Ленгмюр моделига юқори мослик кўрсатди (R²=0,992). Фильтрация тезлиги 10–15 м/соат ва фильтр қатлами 250–300 мм бўлган шароит технологик жиҳатдан мақбул деб баҳоланди. 10% NaCl билан регенерациядан кейин материалнинг юқори иш қобилияти сақланиши композитнинг циклли ион-алмашиниш тизимларида қўлланиш истиқболини кўрсатди.References
1. Aslam A.A., Hassan S.U., Saeed M.H. et al. Cellulose-based adsorbent materials for water remediation: Harnessing their potential in heavy metals and dyes removal. Journal of Cleaner Production. 2023;421:138555.
2. Darmenbayeva A. et al. Cellulose-Based Sorbents: A Comprehensive Review of Current Advances Water Remediation Future Prospects. Molecules.
3. Shi R.J. et al. Multifunctional Cellulose and Cellulose-Based (Nano)Composites for Water Remediation. 2022.
4. Zhang Z. et al. Sustainable and Efficient Wastewater Treatment Using Cellulose- Based Hydrogels. Separations. 2025;12(3):72.
5. Jamshaid A., Hamid A., Muhammad N. et al. Cellulose-based Materials for the Removal of Heavy Metals from Wastewater – An Overview. ChemBioEng Reviews.
6. Фиор В., Скаличи Т., Ди Белла Г., Валенца А. Обзор базальтового волокна и его композитов. Композиты, часть B, 2015.
7. Sim J., Park C., Moon D.Y. Characteristics of Basalt Fiber as a Strengthening Material. Композиты, часть B, 2005.
8. Фарук О. и др. Биокомпозиты, армированные натуральными волокнами. Прогресс в полимерной науке, 2012.
9. Thomas S., Pothan L.A. Natural Fibre Reinforced Polymer Composites. Springer, 2018.
10. Кабир М.М. и др. Химическая обработка полимерных композитов на основе растительных натуральных волокон. Композиты, часть B, 2012.
11. Моханти А.К., Мисра М., Дразаль Л.Т. Природные волокна, биополимеры и биокомпозиты. CRC Press.
12. Джордж Дж., Срикела М. С., Томас С. Обзор модификации интерфейса. Polymer Engineering & Science.
13. Церки В. и др. Новые биоразлагаемые композиты на основе целлюлозы. Деградация и стабильность полимеров.
14. Li H., Tabil L.G., Panigrahi S. Chemical Treatments of Natural Fiber. Журнал полимеров и окружающей среды.
15. Пикеринг К.Л. Свойства производительность композитов натуральных волокон. Издательство Woodhead.
16. Абдурахманов С. А., Рашидова Р., Маматкаримова Б., Саттаров Л. К. (2015). О производстве базальта и способах повышения качества базальтовой продукции. RMZ-materials and geoenvironment, 62 (2), 133-139.
17. Камолов Б. С., Курбанов А. А., Сатторов Л. К. Features of filtration of industrial gases from dust with a basalt filter //E3S Web of Conferences. - Ташкент, 2020. – Т. 411. – С. 01036.
18. Курбанов А. А., Нормуродов У. С., Х. Л. Сатторов, New in the processing of basalts in Uzbekistan //Bulletin of the Tula State University and Automation: problems, ideas, solutions, Tula, APIR-18. – 2013. – С. 127-130.
19. Курбанов А. и др. Химические и минералогические исследования базальта "Айдаркуль" // BIO Web of Conferences. - Ташкент, 2020. – Т. 71. – С. 020-40.
20. Сатторов Л. К., Курбанов А. А. (2015). О преимуществах базальтовых фильтрующих материалов. In International Scientific and Technical Conference Mining and metallurgical complex achievements, problems and current development trends-Navoi (Vol. 134).
21. Курбанов А. А., Сатторов Л. К., Туробов С. (2017). Условия испытания базальтового фильтра в лабораторных и промышленных условиях. Mountain Bulletin of Uzbekistan, 2 (1).
22. Саттаров Л. Х., Курбанов А. А., Жураева Х. З. (2025). Разработка технологии производства волоконных, теплоизоляционных, фильтрующих материалов и технических изделий. Цифровые технологии в промышленности 3 (4), 36-41
