КОНЦЕПТУАЛИЗАЦИЯ ОДИНОЧЕСТВА В РУССКОЙ ПОЭЗИИ И УЗБЕКСКОЙ ЛИНГВОКУЛЬТУРЕ: СРАВНИТЕЛЬНО-ТИПОЛОГИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ
PDF

Keywords

концептосфера
когнитивная поэтика
концептуальная метафора
лирический субъект
лексико-семантическое поле
изгнанничество
разлука
hijron
begonalik
Лермонтов
символизм
акмеизм.

How to Cite

КОНЦЕПТУАЛИЗАЦИЯ ОДИНОЧЕСТВА В РУССКОЙ ПОЭЗИИ И УЗБЕКСКОЙ ЛИНГВОКУЛЬТУРЕ: СРАВНИТЕЛЬНО-ТИПОЛОГИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ. (2026). Qo‘qon DPI. Ilmiy Xabarlar Jurnali, 8(9), 704-713. https://doi.org/10.70728/b.series.fil.v08.i09.100

Abstract

В статье рассматривается концепт одиночество в русской поэзии и узбекской лингвокультуре. Русский материал представлен лирикой М.Ю. Лермонтова, в которой сложилась базовая для последующей традиции модель одиночества, а также поэзией А. Блока и А. Ахматовой; узбекский материал составляют лексические единицы yolg‘izlik, tanholik, hijron, ayriliq, begonalik и данные их лингвокультурологического описания. Анализ опирается на теорию концептуальной метафоры и лингвокультурологический подход. Установлено, что в русском языке значение одиночества сосредоточено вокруг одного корня (один – одинокий – одиночество), тогда как в узбекском оно распределено между словами разного происхождения, различающимися смысловыми акцентами. В русской поэзии одиночество выражается преимущественно через пространственную метафору удалённости и осмысляется как экзистенциальное состояние, связанное с мотивом изгнанничества. Для узбекского концепта характерна тесная связь одиночества с семантикой разлуки и утраты.
PDF

References

1. Cunningham K.B., Wells M., Kroll T. Back to basics in the field of loneliness: progressing conceptualisation and definition of the term – an umbrella concept analysis // Health Psychology Review. – 2025. – Vol. 19, No. 4. – P. 839–877. – https://doi.org/10.1080/17437199.2025.2528822

2. Ell T., Maehler D.B., Repke L., Momeni F. Loneliness: a scoping review of reviews from 2001 to 2023 // The Journal of Psychology. – 2025. – Vol. 159, No. 8. – P. 764–792. – https://doi.org/10.1080/00223980.2025.2462632

3. Seemann A., Hughes E., Roberts T., Krueger J. Introduction: loneliness // Topoi. – 2023. – Vol. 42, No. 5. – P. 1079–1081. – https://doi.org/10.1007/s11245-023-09971-w

4. Nguyen T.-T., Rodriguez M. Deconstructing solitude and its links to well-being // Social and Personality Psychology Compass. – 2024. – Vol. 18, No. 11. – e70020. – https://doi.org/10.1111/spc3.70020

5. Galanaki E. Loneliness and intersubjectivity: a view from Trevarthen’s theory // Frontiers in Psychology. – 2023. – Vol. 14. – 1145739. – https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1145739

6. Casabianca E., Kovacic M. Historical roots of loneliness and its impact on second-generation immigrants’ health // Journal of Economic Behavior & Organization. – 2024. – Vol. 224. – P. 407–437. – https://doi.org/10.1016/j.jebo.2024.06.011

7. Bilecen B., Diekmann I., Faist T. The puzzle of loneliness: a sociostructural and transnational analysis of International Chinese Students’ networks in Germany // International Migration. – 2024. – Vol. 63, No. 2. – https://doi.org/10.1111/imig.13298

8. Shah H.A., Househ M. Understanding loneliness through analysis of Twitter and Reddit data: comparative study // Interactive Journal of Medical Research. – 2025. – Vol. 14. – e49464. – https://doi.org/10.2196/49464

9. Rotger N. Narrating loneliness: isolation, disaffection, and the contemporary novel // Journal of Medical Humanities. – 2025. – Vol. 46, No. 2. – P. 221–234. – https://doi.org/10.1007/s10912-024-09855-z

10. Holland-Batt S., Miller E. Literary, found and research poetry: new approaches to representations of aging and aged care // The Gerontologist. – 2023. – Vol. 63, No. 10. – P. 1645–1653.

11. Evers E.R., Dam A.T.K. Prescribing poetry: a multi-level intervention against loneliness // Journal of Poetry Therapy. – 2025. – P. 1–24. – https://doi.org/10.1080/08893675.2025.2476596

12. Jack K., Illingworth S. Rehearsing empathy: exploring the role of poetry in supporting learning // Arts & Health. – 2024. – Vol. 16, No. 3. – P. 303–316. – https://doi.org/10.1080/17533015.2023.2256361

13. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. – Chicago: University of Chicago Press, 1980.

14. Kövecses Z. Extended Conceptual Metaphor Theory. – Cambridge: Cambridge University Press, 2020.

15. Лихачёв Д.С. Концептосфера русского языка // Известия РАН. Серия литературы и языка. – 1993. – Т. 52, № 1. – С. 3–9. (The conceptual sphere of the Russian language)

16. Makhmudova G.D. “Concept” as the foundation of cognitive linguistics and linguoculturology in linguistics. – Zenodo, 2026. – https://doi.org/10.5281/zenodo.19309367

17. Rakymzhan O., Shalabay B., Zhumagulova O., Kazhibayeva G., Kairbekova I. Existential loneliness in Kazakh literature and modern world literature: insights from metaphors and frame-based analysis // International Journal of Society, Culture & Language. – 2022. – Vol. 10, No. 3. – P. 103–116.

18. Бельская Л.Л. Мотив одиночества в русской поэзии: от Лермонтова до Маяковского // Русская речь. – 2001. – № 4. – С. 3–11. (The motif of loneliness in Russian poetry: from Lermontov to Mayakovsky)

19. Ситдикова Г.Ф. Смысловые координаты одиночества в лирике М.Ю. Лермонтова и М.И. Цветаевой // Известия Российского государственного педагогического университета им. А.И. Герцена. Аспирантские тетради. – 2007. – № 13 (36). – С. 120–123. (The semantic coordinates of loneliness in the lyric poetry of M.Yu. Lermontov and M.I. Tsvetaeva)

20. Кузнецова А.В. Вербализация мотива «Одиночество» в лирике М.Ю. Лермонтова: когнитивно-семантический аспект // Филологические науки. Вопросы теории и практики. – 2024. – Т. 17, № 12. – https://doi.org/10.30853/phil20240670 (Verbalization of the “Loneliness” motif in M.Yu. Lermontov’s lyrics: a cognitive-semantic aspect)

21. Бахриева С.С., Хакимова М. Философия одиночества в поэзии символистов и акмеистов: сопоставление Блока и Ахматовой. Переход от мистического одиночества к личностному // American Journal of Modern World Sciences. – 2025. – Vol. 2, № 10. – С. 88–94. (Philosophy of solitude in the poetry of Symbolists and Acmeists: a comparison of Blok and Akhmatova. The transition from mystical to personal solitude)

22. Ишанов С.А., Осин Е.Н. Наедине с собой: уединение и одиночество // Человек. – 2019. – Т. 30, № 3. – С. 164–183. – https://doi.org/10.31857/S023620070005386-1 (Alone with oneself: solitude and loneliness)

23. Sobirjonova M. Ingliz va o‘zbek tillarida “yolg‘izlik” va “hijron” tushunchalarining lingvokulturologik xususiyatlari // Предпринимательство и педагогика. – 2024. – Т. 3, № 3. – С. 3–10. – https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.entrepreneurship-pedagogy.48106 (Linguocultural characteristics of the concepts “yolg‘izlik” (loneliness) and “hijron” (parting) in English and Uzbek)

24. Sobirjonova M. Ingliz badiiy matnlarida “hijron” (ajralish, yo‘qotish) konseptining qo‘llanilishi // Central Asian Journal of Education and Innovation. – 2025. – Vol. 4, No. 10. – P. 373–375. – https://doi.org/10.5281/zenodo.17379252 (The use of the concept “hijron” (separation, loss) in English literary texts)

25. O‘zbek tilining izohli lug‘ati: 5 jildlik. – T.: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006–2008. (Explanatory dictionary of the Uzbek language: in 5 volumes)

26. Рустамова Ф. Сравнительный анализ русской и узбекской концептосфер в контексте преподавания РКИ. – Zenodo, 2026. – https://doi.org/10.5281/zenodo.19327959 (A comparative analysis of Russian and Uzbek conceptual spheres in the context of teaching Russian as a foreign language)

27. Лермонтов М.Ю. Собрание сочинений: в 4 т. – 2-е изд., испр. и доп. – Л.: Наука, 1979–1981. (Collected works: in 4 volumes)