Keywords
maqol
non konsepti
qiyosiy-kognitiv tahlil
konseptual metafora
freym
milliy-madaniy kod.
How to Cite
Abstract
Maqolada o‘zbek, turk va ingliz tillaridagi “non” komponentli maqollar qiyosiy-kognitiv yondashuv asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi non obrazining uch til paremiologik manzarasida qanday konseptuallashishini aniqlash, universal va milliy xos kognitiv belgilarni ajratishdan iborat. Material tavsifiy, konseptual, freym-semantik hamda chog‘ishtirma metodlar yordamida o‘rganildi. Tahlil natijasida “non” konseptining “hayotiy ehtiyoj”, “mehnat va daromad”, “qadriyat va tejamkorlik”, “ijtimoiy barqarorlik” freymlari orqali tuzilishi aniqlandi. O‘zbek maqollarida nonning sakral-aksiologik maqomi va jamoaviy farovonlik belgisi, turk maqollarida tirikchilik uchun kurash hamda kasbiy mahorat, ingliz maqollarida esa minimal yetarlilik, murosaga tayyorlik va moddiy-ma’naviy ehtiyojlar muvozanati kuchliroq namoyon bo‘ladi. Uchala tilda ham non biologik oziq nomidan inson hayotining bazaviy sharti va mehnat samarasini anglatuvchi kognitiv timsolga ko‘chadi. Natijalar gastronimik paremiologiya, kognitiv semantika va tarjimashunoslik tadqiqotlarida qo‘llanishi mumkin.References
1. Fillmore Ch. J. Frame Semantics // Linguistics in the Morning Calm. Seoul: Hanshin Publishing,
1982. P. 111–137.
2. Speake J. (ed.). The Oxford Dictionary of Proverbs. 6th ed. Oxford: Oxford University Press, 2015.
3. Mieder W. Proverbs: A Handbook. Westport, CT: Greenwood Press, 2004. 304 p.
4. Kövecses Z. Metaphor: A Practical Introduction. 2nd ed. Oxford: Oxford University Press, 2010. 375 p.
5. Wierzbicka A. Understanding Cultures through Their Key Words. New York: Oxford University Press, 1997. 328 p.
6. Croft W., Cruse D. A. Cognitive Linguistics. Cambridge: Cambridge University Press, 2004. 356 p.
7. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 5 jildli. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006–2008.
8. Minsky M. A Framework for Representing Knowledge // The Psychology of Computer Vision. New York: McGraw-Hill,
1975. P. 211–277.
9. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press, 1980. 242 p.
10. Пермяков Г. Л. Основы структурной паремиологии. Москва: Наука, 1988. 236 с.
11. Телия В. Н. Русская фразеология: семантический, прагматический и лингвокультурологический аспекты. Москва: Языки русской культуры, 1996. 288 с.
12. Маслова В. А. Лингвокультурология. Москва: Академия, 2001. 208 с.
13. Mirzayev T., Musaqulov A., Sarimsoqov B. O‘zbek xalq maqollari. Toshkent: Sharq, 2019. 512 b.
14. Aksoy Ö. A. Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü. 1. cilt: Atasözleri Sözlüğü. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 1993.
15. Türk Dil Kurumu. Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü. URL: https://sozluk.gov.tr/ (murojaat sanasi: 18.09.2026).