Abstract
Maqolada o‘zbek, nemis va rus tillaridagi milliy-mental xoslangan metaforalarni tarjima qilish jarayoni lingvokulturologik, kognitiv va kommunikativ-pragmatik nuqtayi nazardan tadqiq etiladi. Tadqiqotning maqsadi metaforik birlik tarjimasini tahlil qilishning izchil algoritmini ishlab chiqish, tarjima strategiyalarini tizimlashtirish hamda natijani baholash uchun amaliy mezonlarni taklif etishdan iborat. Material sifatida uch tilda faol qo‘llanadigan somatik, zoomorfik, rang, tabiat, maishiy-tarixiy va ijtimoiy-siyosiy obrazlarga asoslangan 30 ta metaforik birlikdan tuzilgan qiyosiy namuna olindi. Qiyosiy-chog‘ishtirma, kontekstual, komponent, konseptual va pragmatik tahlil usullari qo‘llandi. Natijalar metaforani so‘zma-so‘z saqlash faqat obraz, konnotatsiya va kommunikativ vazifa uchala tilda mos kelgan holatlarda samarali bo‘lishini ko‘rsatdi. Qisman muvofiqlikda funksional yoki madaniy ekvivalent, obrazlar keskin farqlanganda esa izohlovchi tarjima, demetaforizatsiya yoxud kompensatsiya ustuvor bo‘ladi. Maqolada semantik aniqlik, obrazli ekvivalentlik, pragmatik ta’sir, uslubiy muvofiqlik, milliy-madaniy axborot va tarjima tilidagi tabiiylikdan iborat olti mezonli baholash modeli ishlab chiqildi. Ushbu model badiiy, publitsistik va kundalik diskursdagi metafora tarjimalarini qiyosiy baholashda qo‘llanishi mumkin.References
1. Арутюнова Н.Д. Метафора и дискурс // Теория метафоры: сборник / общ. ред. Н.Д. Арутюновой, М.А. Журинской. — Москва: Прогресс, 1990. — С. 5–32. — 512 с.
2. Jäkel O. Wie Metaphern Wissen schaffen: Die kognitive Metapherntheorie und ihre Anwendung in Modell-Analysen der Diskursbereiche Geistestätigkeit, Wirtschaft, Wissenschaft und Religion. — 2., verb. und erw. Aufl. — Hamburg: Dr. Kovač, 2003. — 351 S.
3. Kövecses Z. Metaphor in Culture: Universality and Variation. — Cambridge: Cambridge University Press, 2005. — P. 67–89. — 314 p.
4. Dagut M.B. Can ‘Metaphor’ Be Translated? // Babel. — 1976. — Vol. 22, No. 1. — P. 21–33. DOI: 10.1075/babel.22.1.05dag.
5. van den Broeck R. The Limits of Translatability Exemplified by Metaphor Translation // Poetics Today. — 1981. — Vol. 2, No. 4. — P. 73–87. DOI: 10.2307/1772487.
6. Newmark P. A Textbook of Translation. — New York; London: Prentice Hall, 1988. — P. 104–113. — 292 p.
7. Schäffner C. Metaphor and Translation: Some Implications of a Cognitive Approach // Journal of Pragmatics. — 2004. — Vol. 36, No. 7. — P. 1253–1269. DOI: 10.1016/j.pragma.2003.10.012.
8. Комиссаров В.Н. Теория перевода (лингвистические аспекты): учебник для институтов и факультетов иностранных языков. — Москва: Высшая школа, 1990. — С. 51–87. — 253 с.
9. Влахов С., Флорин С. Непереводимое в переводе / под ред. В. Россельса. — Москва: Международные отношения, 1980. — С. 87–104, 252–286. — 343 с.
10. Саломов Ғ. Таржима назариясига кириш. — Тошкент: Ўқитувчи, 1978. — Б. 159–166. — 220 б.
11. Телия В.Н. Русская фразеология: семантический, прагматический и лингвокультурологический аспекты. — Москва: Школа «Языки русской культуры», 1996. — 288 с.
12. Weinrich H. Sprache in Texten. — Stuttgart: Klett, 1976. — 319 S.
13. Schmitt R. Systematische Metaphernanalyse als Methode der qualitativen Sozialforschung. — Wiesbaden: Springer VS, 2017. — 605 S. DOI: 10.1007/978-3-658-13464-8.
14. Маслова В.А. Лингвокультурология: учебное пособие. — Москва: Академия, 2001. — 208 с.
15. Лакофф Дж., Джонсон М. Метафоры, которыми мы живем / пер. с англ.; под ред. А.Н. Баранова. — Москва: Едиториал УРСС, 2004. — 256 с. Internet manbalari
16. Aston University Research Explorer. Schäffner C. Metaphor and Translation: Some Implications of a Cognitive Approach. URL: https://research.aston.ac.uk/en/publications/metaphor-and-translation-some-implications-of-a-cognitive-approac/ (murojaat sanasi: 05.09.2026).
17. Verlag Dr. Kovač. Jäkel O. Wie Metaphern Wissen schaffen. URL: https://www.verlagdrkovac.de/978-3-8300-1182-8.htm (murojaat sanasi: 05.09.2026).
18. O‘zbekiston Milliy axborot agentligi. G‘aybulla Salomov va o‘zbek tarjima maktabi. URL: https://uza.uz/uz/posts/gaybulla-salomov-va-ozbek-tarjima-maktabi_435070 (murojaat sanasi: 05.09.2026).
