Vol. 8 No. 8 (2026), Articles
Vol. 8 No. 8 (2026)

ARAB SHE'RIYATIDA VAZN VA QOFIYA TIZIMI: ARUZ ILMINING NAZARIY VA AMALIY ASOSLARI

Articles
Published 2026-09-09
Zilola Mirobit qizi Jo'rayeva
Alfraganus universiteti talabasi
Raximjanov Masrur Nugmanovich
PDF

Keywords

aruz
vazn
qofiya
bahar
taqtiy'
sabab
vatad
fasilah
rawiy
tavil
kamil
basit
hazaj
rajaz
arab she'riyati.

How to Cite

ARAB SHE’RIYATIDA VAZN VA QOFIYA TIZIMI: ARUZ ILMINING NAZARIY VA AMALIY ASOSLARI. (2026). Qo‘qon DPI. Ilmiy Xabarlar Jurnali, 8(8), 13-18. https://doi.org/10.70728/b.series.fil.v08.i08.002
ACM ACS APA ABNT Chicago Harvard IEEE MLA Turabian Vancouver AMA

Download Citation

Endnote/Zotero/Mendeley (RIS) BibTeX

Abstract

Ushbu maqolada arab she'riyatining eng muhim tarkibiy elementlaridan biri — vazn (aruz) va qofiya (qofiya) tizimi keng qamrovli ilmiy tahlil etiladi. Arab aruz ilmi VIII asrda al-Xalil ibn Ahmad al-Farahidiy tomonidan yaratilgan bo'lib, 16 asosiy bahar (she'r vazni)ni qamrab oladi. Maqolada arab she'riyatining taqtiy' (hece bo'lish) usuli, asosiy she'r vaznlari — tavil, basit, kamil, wafir, hazaj, rajaz, ramal va boshqalarning tuzilishi tizimli ravishda yoritiladi. Qofiya nazariyasiga oid mulohazalar ham keng o'rin egallagan: qofiya turlari, qofiya harfi (rawiy), qofiya nuqsonlari (uyub al-qofiya) alohida tahlil etilgan. Tadqiqotda shuningdek arab aruz tizimining fors va o'zbek klassik she'riyatiga ta'siri ko'rsatilgan. Natijalar shuni ko'rsatadiki, arab aruz tizimi insoniyat she'riyat madaniyatining eng mukammal va tizimli vazniy tizimlaridan biri bo'lib, u nafaqat arab, balki fors, o'zbek, turk klassik she'riyatining ham poydevorini tashkil etadi. Maqola arab tili va adabiyotini o'rganuvchi talabalar, adabiyotshunoslar va sharqshunoslar uchun amaliy ahamiyatga ega.
PDF

References

1. Al-Xalil ibn Ahmad al-Farahidiy. (VIII asr). Kitab al-'Ayn va aruz haqidagi asarlar. (Zamonaviy nashr: Bayrut: Dar al-Hilal, 1988).

2. Ibn Abdrabbihi al-Andalusiy. (X asr / 1983 nashri). Al-Iqd al-Farid. Qohira: Dar al- Kutub al-Ilmiyya.

3. Al-Qayrawaniy, Ibn Rashiq. (XI asr / 1981 nashri). Al-Umda fi Mahasin al-Shi'r wa Adabihi. Bayrut: Dar al-Jil.

4. Wright, W. (1898). A Grammar of the Arabic Language (Vol. 2). Kembrij: Cambridge University Press.

5. Nicholson, R.A. (1907). A Literary History of the Arabs. London: T. Fisher Unwin.

6. Stetkevych, S.P. (1993). The Mute Immortals Speak: Pre-Islamic Poetry and the Poetics of Ritual. Ithaca: Cornell University Press.

7. Xolmatov, A. (2018). Arab klassik she'riyati va aruz ilmi. Toshkent: O'zMU nashri.

8. Mirzayev, S. (2020). Arab aruz tizimi va uning o'zbek she'riyatiga ta'siri. Samarqand: SamDU nashri.

9. Yusupova, G. (2019). Aruz vaznlarini o'qitish metodikasi. Toshkent: Fan va texnologiya.

10. Qodirov, P. (2015). O'zbek aruzshunosligi tarixi. Toshkent: O'zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.