MARKAZIY QIZILQUM ARID BIOTSENОZLARIDA CHAYONLAR (SCORPIONES: BUTHIDAE) POPULYATSIYASI VA ULARNING BIOINDIKATORLIK AHAMIYATI
PDF

Keywords

Markaziy Qizilqum
arid biotsenozlar
Buthidae
Mesobuthus eupeus
Orthochirus scrobiculosus
Androctonus crassicauda
bioindikator monitoring
populyatsiya dinamikasi
uchrash chastotasi
dominatlik indeksi
mikrogabitat mozaikasi.

How to Cite

MARKAZIY QIZILQUM ARID BIOTSENОZLARIDA CHAYONLAR (SCORPIONES: BUTHIDAE) POPULYATSIYASI VA ULARNING BIOINDIKATORLIK AHAMIYATI. (2026). Qo‘qon DPI. Ilmiy Xabarlar Jurnali, 8(8), 433-438. https://doi.org/10.70728/a.series.tab.v08.i08.054

Abstract

Ushbu maqolada Markaziy Qizilqumning arid biotsenozlari va quruq qumli massivlarida tarqalgan chayonlar (Scorpiones: Buthidae) populyatsiyalarining strukturaviy tuzilishi, uchrash chastotasi, dominatlik darajasi, tungi faolligi hamda mikrogabitatlar bilan o‘zaro ekologik bog‘liqligi tahlil qilingan. Dala tadqiqotlari 27 ta statsionar hisob maydonlarida transektlar va ultrabinafsha (UV) yoritkichlar yordamida o‘tkazildi. Tadqiqot davomida aniqlangan 3 ta yetakchi tur (Mesobuthus eupeus, Orthochirus scrobiculosus, Androctonus crassicauda) bo‘yicha ekologik ko‘rsatkichlar qayta hisoblanib, uchrash chastotasi va son ustunligi (dominatlik) ko‘rsatkichlari aniq differensiatsiya qilindi. Korrelyatsion tahlillar orqali chayonlarning tungi faolligi substrat mozaikasi bilan to‘g‘ridan- to‘g‘ri ijobiy (r = 0,71), tuproq-havo namligi bilan esa teskari (r = -0,64) bog‘lanishga egaligi isbotlandi (p = 0,001). Olingan natijalar Buthidae oilasi chayonlarining populyatsion parametrlarini cho‘l ekotizimlari degradatsiyasi va transformatsiyasini baholashda sezgir bioindikator vosita sifatida qo‘llash imkoniyatini ilmiy jihatdan asoslab beradi.
PDF

References

1. Byalitskiy-Birulya A.A. Fauna SSSR. Paukoobraznye. Chayony (Scorpiones). M.-L.: Izd-vo AN SSSR,

1917. T.

1. Vyp. 1. 224 s.

2. Fet V., Lowe G. Family Buthidae C.L. Koch, 1837 // Catalog of the Scorpions of the World (1758–1998). New York: New York Entomological Society,

2000. P. 54–286.

3. Kovařík F. A review of the genus Orthochirus Karsch, 1891 with descriptions of new species (Scorpiones: Buthidae) // Euscorpius.

2004. Vol.

16. P. 1–33.

4. Lourenço W.R. Diversity and endemism in the scorpion fauna of Central Asia // Biogeographica.

2001. Vol. 77, No.

2. P. 75–84.

5. Mirshamsi O., Sari A., Hosseinie S. History of study and a checklist of the scorpion fauna of Iran // Progress in Biological Sciences.

2011. Vol. 1, No.

2. P. 16–28.

6. Gapparov A.M., Bekmurodov A.S. Qizilqum cho‘li umurtqasizlar faunasi va ularning ekologik xususiyatlari // O‘zbekiston biologiya jurnali. Toshkent, 2019. №

3. B. 45–49.

7. Polis G.A. The Biology of Scorpions. Stanford: Stanford University Press, 1990. 587 p.

8. Warburg M.R. Desert scorpions: Adaptations and bioindicators of arid environmental change // Journal of Arid Environments.

2012. Vol.

82. P. 123–135.

9. Navidpour S., Fet V., Kovařík F., Soleglad M.E. Scorpions of Iran: Arachnida: Scorpiones // Euscorpius.

2012. Vol.

140. P. 1–29.

10. Zafarov O.B. Markaziy Qizilqum arid ekotizimlarida o‘rgimchaksimonlarning bioindikatorlik xususiyatlari // Ekologiya xabarnomasi. Samarqand, 2022. №

4. B. 34–38

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

Copyright (c) 2026 F.B.¹ Murtоzayeva, D.M.² Musayev (Author)