Abstract
3d-metallarning aminokislota hosilalari bilan koordinatsion birikmalari kimyo fanining dolzarb yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, o‘zining xilma-xil tuzilishi, biologik faolligi va katalitik xususiyatlari bilan tadqiqotchilar e'tiborini tortmoqda. Bu birikmalar tibbiyot, farmatsevtika va materialshunoslikda katta salohiyatga ega. Ushbu adabiyot sharhining maqsadi 4-aminobutan va 4-aminosalitsil kislotalarning 3d metallar bilan aralash amidli kompleks birikmalari sintezi, tuzilishi va xossalariga oid so‘nggi ilmiy yutuqlarni tizimlashtirishdir. Tadqiqot uchun Scopus, Web of Science, Google Scholar va O‘zbekiston Respublikasi ilmiy jurnallari bazalaridan foydalanib, 2020-yildan hozirgi kungacha bo‘lgan davrni qamrab olgan tizimli adabiyot qidiruvi o‘tkazildi. Qidiruv “4-aminobutan kislotasi”, “4-aminosalitsil kislotasi”, “3d metallar”, “kompleks birikmalar”, “amidli komplekslar”, “sintez”, “tuzilish”, “xossalar”, “biologik faollik” kabi kalit so‘zlar kombinatsiyalarini o‘z ichiga oldi. O‘tkazilgan tahlil natijalariga ko‘ra, ushbu kompleks birikmalarni sintez qilish, ularning tuzilishini aniqlash va xossalarini o‘rganish bo‘yicha sezilarli yutuqlarga erishilgan. Sintez usullari metall tuzlari va ligandlarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zaro tasirini, shuningdek, amid bog‘lanishini hosil qilish uchun kondensatsiya reaksiyalarini o‘z ichiga oladi. Tuzilishini aniqlashda rentgenostrukturaviy tahlil (XRD) va spektroskopik usullar (IQ, EPR) keng qo‘llaniladi, bu esa oktaedrik, tetraedrik yoki kvadrat-tekis koordinatsion geometriyaga ega komplekslarning aniq molekulyar va kristall tuzilishini aniqlash imkonini beradi. Ushbu tadqiqotlar yangi terapevtik vositalar, diagnostika agentlari va samarali katalizatorlar yaratish uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi.References
1. Nakamoto K. Infrared and Raman Spectra of Inorganic and Coordination Compounds. Part B: Applications in Coordination, Organometallic, and Bioinorganic Chemistry. 6th ed. Hoboken: John Wiley & Sons, 2009.
2. Figgis B.N., Hitchman M.A. Ligand Field Theory and Its Applications. New York: Wiley-VCH, 2000.
3. Cotton F.A., Wilkinson G., Murillo C.A., Bochmann M. Advanced Inorganic Chemistry. 6th ed. New York: Wiley, 1999.
4. Shriver D.F., Atkins P.W., Langford C.H. Inorganic Chemistry. Oxford: Oxford University Press, 2010.
5. Greenwood N.N., Earnshaw A. Chemistry of the Elements. 2nd ed. Oxford: Butterworth-Heinemann, 1997.
6. Housecroft C.E., Sharpe A.G. Inorganic Chemistry. 5th ed. Harlow: Pearson Education, 2018.
7. Martell A.E., Smith R.M., Motekaitis R.J. NIST Critically Selected Stability Constants of Metal Complexes Database. Gaithersburg: National Institute of Standards and Technology, 2004.
8. Sigel H., Martin R.B. Coordinating properties of the amide group. Stability and structure of metal ion complexes of peptides and related ligands. Chemical Reviews, 1982, 82(4), 385–426.
9. Freeman H.C. Metal complexes of amino acids and peptides. Advances in Protein Chemistry, 1967, 22, 257–424.
10. Rosch W., Rehder D. Transition-metal complexes of amino acids and peptides: coordination chemistry and biological relevance. Coordination Chemistry Reviews, 1991, 110, 1–38.
11. Casella L., Gullotti M. Copper(II) complexes of amino acids and related ligands: structural and spectroscopic studies. Inorganica Chimica Acta, 1986, 125, 29–38.
12. Berthon G. The stability constants of metal complexes of amino acids and peptides. Pure and Applied Chemistry, 1995, 67(7), 1117–1124.
13. Scheinberg I.H. Metal complexes in biological systems: amino acid coordination and transition metals. Journal of Chemical Education, 1980, 57(1), 12–18.
14. IUPAC. Stability Constants of Metal-Ion Complexes: Part A. Inorganic Ligands. Pure and Applied Chemistry, 1971, 25, 1–172.
15. Hancock R.D., Martell A.E. Ligand design for selective complexation of metal ions in aqueous solution. Chemical Reviews, 1989, 89(8), 1875–1914.
16. Tisato F., Marzano C., Porchia M., Pellei M., Santini C. Copper in diseases and treatments, and copper-based anticancer strategies. Medicinal Research Reviews, 2010, 30(4), 708–749.
17. Gielen M., Tiekink E.R.T. Metallotherapeutic Drugs and Metal-Based Diagnostic Agents: The Use of Metals in Medicine. Chichester: John Wiley & Sons, 2005.
18. Zoroddu M.A., Medici S., Peana M., Nurchi V.M. Copper and zinc binding in biological systems: coordination chemistry of amino acid residues. Coordination Chemistry Reviews, 2019, 381, 1–25.
19. Harding M.M. The geometry of metal-ligand interactions relevant to proteins. Acta Crystallographica Section D, 2004, 60, 849–859.
20. Rulíšek L., Vondrášek J. Coordination geometries of selected transition metal ions in metalloproteins. Journal of Inorganic Biochemistry, 1998, 71(3–4), 115–127.
21. Haas K.L., Franz K.J. Application of metal coordination chemistry to explore and manipulate cell biology. Chemical Reviews, 2009, 109(10), 4921–4960.
22. Lippard S.J., Berg J.M. Principles of Bioinorganic Chemistry. Mill Valley, CA: University Science Books, 1994

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
Copyright (c) 2026 M.R. Narimanova, Z.Sh. Abdullayeva, Sh.A.Kadirova Kadirova, Ch.A. Shermetova (Author)