Abstract
Mazkur maqolada Asteraceae (murakkabguldoshlar) oilasiga mansub, qadimdan ovqatlanish va xalq tabobatida qo'llanib kelinayotgan artishok (Cynara scolymus L.) o'simligining botanik xususiyatlari, kimyoviy tarkibi, oziqaviy qiymati va farmakologik ta'siri ilmiy adabiyotlar tahlili asosida yoritilgan. O'simlik bargida uchraydigan asosiy biologik faol moddalar kaffeoilxinat kislotalari (sinarin, xlorogen kislota), flavonoidlar (lyuteolin, apigenin) va seskviterpen laktonlar bo'lib, ular o'simlikning jigar himoya qiluvchi (gepatoprotektiv), safro haydovchi (xoleretik), lipid pasaytiruvchi, antioksidant va yallig'lanishga qarshi xususiyatlarini belgilaydi. Shu bilan birga, artishokning to'pguli (boshchasi) dunyo oshxonalarida qadrli sabzavot mahsuloti sifatida iste'mol qilinib, tarkibidagi inulin, tolali moddalar, kaliy va vitaminlar hisobiga yuqori oziqaviy qiymatga ega. Maqolada o'simlikning zamonaviy fitoterapiya va dietologiyada tutgan o'rni, klinik ahamiyati hamda iste'mol xavfsizligi masalalari tahlil qilingan. Tahlil natijalari artishokni bir vaqtning o'zida ham dorivor xomashyo, ham funksional oziq-ovqat mahsuloti sifatida qo'llash mumkin bo'lgan istiqbolli o'simlik sifatida tavsiflashga asos beradi.References
1. Artichoke (Cynara scolymus L.): a review of its health-promoting properties // Authorea (preprint). 2023.
2. Artichoke (Cynara scolymus) // Restorative Medicine Monographs. 2022.
3. Artichoke, Cynarin and Cyanidin Downregulate the Expression of Inducible Nitric Oxide Synthase in Human Coronary Smooth Muscle Cells // International Journal of Molecular Sciences (PMC). 2014.
4. Artichoke: calories and nutritional value // Aprifel Nutritional Sheet. 2022.
5. Cynara scolymus (artichoke) and its efficacy in management of obesity // Journal of Herbal Medicine (ScienceDirect). 2018.
6. Functional and Therapeutic Potential of Cynara scolymus in Health Benefits // Nutrients (MDPI).
2024. Vol. 16, №
6. Art. 872.
7. Nassar M. I., Mohamed T. K., Elshamy A. I., El-Toumy S. A., Abdel Lateef A. M., Farrag A. R. Chemical constituents and anti-ulcerogenic potential of the scales of Cynara scolymus (artichoke) heads // Journal of the Science of Food and Agriculture.
2013. Vol. 93, №
10. P. 2494-2501.
8. Panahi Y., Kianpour P., Mohtashami R., Atkin S. L., Butler A. E., Jafari R., Badeli R., Sahebkar A. Efficacy of artichoke leaf extract in non-alcoholic fatty liver disease: A pilot double-blind randomized controlled trial // Phytotherapy Research.
2018. Vol. 32, №
7. P. 1382-1387.
9. Panizzi L., Scarpati M. L. Constitution of cynarine, the active principle of the artichoke // Nature.
1954. Vol.
174. P. 1062-1063.
10. Wegener T., Fintelmann V. Pharmacological properties and therapeutic profile of artichoke (Cynara scolymus L.) // Wiener Medizinische Wochenschrift.
1999. Vol. 149, № 8-10. P. 241-247.
11. World Health Organization. WHO Monographs on Selected Medicinal Plants. Geneva: WHO, ESCOP Monographs, 2nd ed.