Abstract
Mazkur maqolada sanoat korxonalarida energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etishning iqtisodiy samaradorligini baholashning nazariy, uslubiy va amaliy jihatlari tadqiq etilgan. Sanoat ishlab chiqarishida elektr energiyasi, tabiiy gaz, issiqlik energiyasi, siqilgan havo va boshqa yoqilg‘i-energetika resurslaridan foydalanish xarajatlari mahsulot tannarxining muhim tarkibiy qismlaridan biri ekanligi asoslangan. Energiya samaradorligini oshirish faqat energiya sarfini kamaytirish vositasi sifatida emas, balki ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtirish, mehnat unumdorligini oshirish, texnologik uskunalarning ishonchliligini yaxshilash, mahsulot sifatini barqarorlashtirish, ekologik to‘lovlar va avariya xavfini kamaytirish hamda korxonaning bozor raqobatbardoshligini mustahkamlashga xizmat qiluvchi kompleks investitsiya yo‘nalishi sifatida ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotda tizimli tahlil, qiyosiy tahlil, energiya balansi, investitsion tahlil, diskontlangan pul oqimlari, sezgirlik tahlili va hisobiy modellashtirish usullaridan foydalanilgan. Shartli o‘rta quvvatli sanoat korxonasi misolida yuqori samarali elektr dvigatellari va chastota o‘zgartirgichlar, siqilgan havo tizimini optimallashtirish, ikkilamchi issiqlikdan foydalanish, qozonxona va bug‘-kondensat tizimini modernizatsiya qilish, energiya tejamkor yoritish hamda avtomatlashtirilgan energiya monitoringi tizimini joriy etishdan iborat investitsiya paketi shakllantirilgan. Hisob-kitoblar natijasida umumiy investitsiya miqdori 10,8 mlrd so‘m, yillik sof iqtisodiy samara 3,668 mlrd so‘m, oddiy qoplash muddati 2,94 yil, diskontlangan qoplash muddati 4,58 yil, sof joriy qiymat 3,306 mlrd so‘m, ichki rentabellik me’yori 28,17 foiz va investitsiyalar rentabellik indeksi 1,306 birlikni tashkil etishi aniqlangan. Sezgirlik tahlili energiya tejalishidan olinadigan yillik naf 20 foizga kamaygan taqdirda ham loyiha sof joriy qiymatining musbat bo‘lib qolishini ko‘rsatgan. Tadqiqot natijalari sanoat korxonalarida energiya tejamkor loyihalarni tanlashda faqat oddiy qoplash muddatiga emas, balki loyihaning butun hayotiy sikli davomida shakllanadigan energiyaviy, iqtisodiy, ishlab chiqarish va tashkiliy samaralarni birgalikda hisobga olish zarurligini ko‘rsatadi.References
1. O‘zbekiston Respublikasining 2024-yil 7-avgustdagi O‘RQ–940-sonli “Energiyani tejash, undan oqilona foydalanish va energiya samaradorligini oshirish to‘g‘risida”gi Qonuni.
2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 19-oktabrdagi 690-sonli “Yoqilg‘i-energetika resurslari iste’molchilarini hamda bino va inshootlarni energiya iste’molini energiya auditidan o‘tkazish tartiblarini belgilash to‘g‘risida”gi qarori.
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 2-dekabrdagi PQ–436-sonli “2030-yilgacha O‘zbekiston Respublikasining «yashil» iqtisodiyotga o‘tishiga qaratilgan islohotlar samaradorligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori.
4. International Organization for Standardization. ISO 50001:2018. Energy Management Systems — Requirements with Guidance for Use. Geneva: ISO, 2018.
5. International Energy Agency. Energy Efficiency
2024. Paris: IEA, 2024.
6. International Energy Agency. Energy Efficiency Policy Toolkit: Industry. Paris: IEA, 2024.
7. United Nations Industrial Development Organization. Practical Guide for Implementing an Energy Management System. Vienna: UNIDO.
8. United Nations Industrial Development Organization. Promoting Industrial Energy Efficiency through System Optimization and Energy Management Standards. Vienna: UNIDO, 2014.
9. World Bank. Uzbekistan: Energy Efficiency Facility for Industrial Enterprises Project. Washington, DC: World Bank.
10. World Bank. For Uzbekistan, Energy Efficiency is Smart Economics. Washington, DC: World Bank, 2016.
11. Bremer L. The Energy Efficiency Gap and Barriers to Investments // Energy Economics. 2024.
12. Wagner C., Thollander P., et al. A Methodology for the Assessment of Multiple Benefits of Industrial Energy Efficiency Measures // SN Applied Sciences. 2020.
13. Rasmussen J. The Additional Benefits of Energy Efficiency Investments: A Systematic Literature Review and a Framework for Categorisation // Energy Efficiency. 2017.
14. Cagno E., Worrell E., Trianni A., Pugliese G. A Novel Approach for Barriers to Industrial Energy Efficiency // Renewable and Sustainable Energy Reviews. 2013.
15. Fleiter T., Worrell E., Eichhammer W. Barriers to Energy Efficiency in Industrial Bottom-up Energy Demand Models — A Review // Renewable and Sustainable Energy Reviews. 2011.
16. Andrijevskaja J., et al. Industrial Energy Use, Efficiency, and Savings: Methods for Analysis and Assessment // Energy Efficiency. 2025.
17. Galitsky C., Worrell E., et al. Energy Efficiency Improvement and Cost Saving Opportunities for Industrial Motor, Drive and Compressed Air Systems. Berkeley: Lawrence Berkeley National Laboratory.
18. International Organization for Standardization. Identification of Drivers, Benefits and Challenges of ISO 50001 Energy Management Systems. Geneva: ISO.