JANUBIY OROLBO'YI SHAROITIDA PLASTINKA (YASSI) TISHLI KALAMUSH (NESOKIA INDICA GRAY) VA SIMPATRIK TUR YULǴUN QUMSICHQONI (MERIONES TAMARISCINUS) POPULYACIYALARINING SON DINAMIKASI VA UNGA TASIR ETUVCHI EKOLOGIK OMILLAR
PDF

Keywords

simpatrik turlar
populyatsiya dinamikasi
ekologik omillar
gidrologik rejim
trofik aloqalar
regression tahlil.

How to Cite

JANUBIY OROLBO’YI SHAROITIDA PLASTINKA (YASSI) TISHLI KALAMUSH (NESOKIA INDICA GRAY) VA SIMPATRIK TUR YULǴUN QUMSICHQONI (MERIONES TAMARISCINUS) POPULYACIYALARINING SON DINAMIKASI VA UNGA TASIR ETUVCHI EKOLOGIK OMILLAR. (2026). Qo‘qon DPI. Ilmiy Xabarlar Jurnali, 8(07), 406-419. https://doi.org/10.70728/a.series.tab.v08.i07.054

Abstract

Maqolada Janubiy Orolbo‘yining antropogen o‘zgargan landshaftlarida plastinka tishli kalamush (Nesokia indica Gray) va simpatrik yulg‘un qumsichqoni (Meriones tamariscinus Pallas) populyatsiyalarining ekologik xususiyatlari tahlil qilindi. N. indica ning 1960–2015-yillardagi son dinamikasi, oziqlanish xususiyatlari hamda populyatsiyaga ta’sir etuvchi endogen va ekzogen omillar baholandi. M. tamariscinus ning biotopik tarqalishi, ko‘payishi va yosh tarkibi qiyosiy o‘rganildi. Korrelyatsion-regressiya tahlili N. indica sonidagi o‘zgarishlarning 86,74 % ini ekologik omillar majmuasi bilan izohlash mumkinligini ko‘rsatdi. Bunda Amudaryoning gidrologik rejimi asosiy boshqaruvchi omil sifatida aniqlandi. Natijalar Orol dengizining qurishi, gidrologik sharoitlar transformatsiyasi va antropogen bosim mazkur turlarning tarqalishi hamda son dinamikasiga uzoq muddatli ta’sir ko‘rsatishini tasdiqlaydi. Olingan ma’lumotlar kemiruvchilar populyatsiyasini monitoring qilish va qishloq xo‘jaligi hududlarida nazorat choralarini ishlab chiqishda ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
PDF

References

1. Utemuratova G.N. Janubiy Orolbo’yi hududidagi mayda sutemizuvchilar faunasining bioxilma-xilligi (ekologiyasi, son dinamikasi, muhofaza qilish va oqilona foydalanish): biologiya fanlari doktori (DSc) dissertatsiyasi avtoreferati, 03.00.10 — Ekologiya. — Nukus, 2024. — 65 b. URL: https://api.ziyonet.uz/uploads/books/10000014/zuQr2khdohFWV9b.pdf (murojaat sanasi: 24.07.2026).

2. Тлегенов М.Т., Бекмуратов Б.М. Экологические особенности популяции Meriones tamariscinus в низовьях Амударьи // Universum: химия и биология. — 2022. — № 3 (93). DOI: 10.32743/UniChem.2022.93.3.13097 URL: https://7universum.com/ru/nature/archive/item/13097 (murojaat sanasi: 24.07.2026).

3. Micklin P. The Aral Sea Disaster // Annual Review of Earth and Planetary Sciences. — 2007. — Vol. 35. — P. 47–72. DOI: 10.1146/annurev.earth.35.031306.140120 (murojaat sanasi: 24.07.2026).

4. AgroAtlas. Nesokia indica (Gray and Hardwicke): distribution, ecology and economic significance [Elektron manba]. URL: https://agroatlas.ru/en/content/pests/Nesokia_indica/ (murojaat sanasi: 24.07.2026).

5. Беклемишев В.Н. Биоценологические основы сравнительной паразитологии. — Москва: Наука, 1970. — 502 с. URL: https://rusneb.ru/catalog/010003_000061_5d1665b2b55f85e43d5b1f27ea3006e9/ (murojaat sanasi: 24.07.2026).

6. Песенко Ю.А. Принципы и методы количественного анализа в фаунистических исследованиях. — Москва: Наука, 1982. — 287 с. URL: https://rusneb.ru/catalog/002178_000020_BGUNB-BEL%7C%7C%7CBIBL%7C%7C%7C0000532205/ (murojaat sanasi: 24.07.2026).

7. Шварц С.С., Смирнов В.С., Добринский Л.Н. Метод морфофизиологических индикаторов в экологии наземных позвоночных. — Свердловск, 1968. — 387 с. URL: https://search.rsl.ru/ru/record/01006371460 (murojaat sanasi: 24.07.2026).

8. Реймов Р. Млекопитающие Южного Приаралья. — Ташкент: ФАН, 1985. — 95 с.

9. Реймов Р. Материалы к экологии грызунов Южного Приаралья. — Ташкент: ФАН, 1999.

10. Кидирбаева А.Ю., Мамбетуллаева С.М., Бекмуратова Д.М., Утемуратова Г.Н. Средообразующая роль млекопитающих как компонента экосистем Приаралья // Сборник статей VII Международной конференции «Приоритетные направления в области науки и технологии в XXI веке» «ТИНБО». — Ташкент, 2014. — Т. 2. — С. 41–42.

11. Мамбетуллаева С.М., Тлеумуратова Б.С. Воздействие экологических изменений Южного Приаралья на численность ондатры и большой песчанки // Вестник ККО АН РУз. — 2013. — № 2. — С. 22–24.

12. Мамбетуллаева С.М., Утемуратова Г.Н. Динамика численности популяций мелких млекопитающих в Южном Приаралье // Материалы Международной научно-практической конференции «Общество, современная наука и образование: проблемы и перспективы». — Тамбов, 2012. — С. 105–106.

13. Утемуратова Г.Н., Танирбергенов К.Ж., Бахтиёрова З.У. Экология популяций симпатрических видов грызунов в условиях Приаралья // Материалы Международной научно-практической конференции. — Нукус: «Илим», 2020.

14. Асенов Г.А., Сайымова З.У., Шаниязов О.Б. Половозрастная структура популяции большой песчанки на Нукусском участке Кызылкумов в период их расселения // Материалы Международной научно-практической конференции. — Нукус, 2004. — С. 52–54.

15. Карасева Е.В. Влияние распашки целины на образ жизни и территориальное распределение мышевидных грызунов в Северном Казахстане // Зоологический журнал. — 1961. — Т. 40. — Вып. 5. — С. 768–773.

16. Палваниязов М. Экология и хозяйственное значение мелких млекопитающих дельты Амударьи. — Ташкент: ФАН, 1993.

17. O‘zbekiston Respublikasida atrof tabiiy muhit muhofazasi va tabiiy resurslardan foydalanishning holati to‘g‘risida milliy ma’ruza. — Toshkent, 2006. — B. 31–40.

18. Утемуратова Г.Н., Абдинасырова Н.А. Популяция грызунов в низовьях Амударьи // Qo‘qon DPI. Ilmiy xabarlar. — 2025. — № 4. — С. 611–621. URL: https://cspu.uz/storage/files/5NDr2859tIKIHEQ95NZxvtRTmgre4jly0FQyIT9q.pdf (murojaat sanasi: 24.07.2026).