Keywords
tarixiy semantika
qadimgi turkiy til
eski o‘zbek tili
markaziy ma’noning siljishi
leksik qayta taqsimlanish
frazeologik davomiylik.
How to Cite
Abstract
Maqolada köŋül/ko‘ngil leksemasining qadimgi turkiy davrdan hozirgi o‘zbek tiligacha bo‘lgan ma’no taraqqiyoti tadqiq etilgan. Tarixiy-etimologik lug‘atlar, eski uyg‘ur matnlari, “Devonu lug‘otit turk”, “Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug‘ati”, zamonaviy izohli va frazeologik lug‘atlar ma’lumotlari qiyosiy tahlil qilingan. Natijalar ko‘ngil leksemasi tarix davomida insonning ichki ruhiy-ma’naviy dunyosini ifodalovchi umumiy ma’no asosini saqlaganini ko‘rsatadi. Qadimgi manbalarda u idrok, fikr, istak va kechinmani o‘zaro bog‘liq holda ifodalagan bo‘lsa, hozirgi o‘zbek tilida hissiyot va fe’l- atvorga oid ma’nolar yetakchi o‘ringa chiqqan. Idrok, xotira va iroda bilan bog‘liq tarixiy ma’nolar esa barqaror iboralarda faol saqlangan. Leksemaning taraqqiyoti markaziy ma’noning siljishi, yaqin ma’noli birliklar o‘rtasidagi vazifaviy taqsimot va frazeologik davomiylik bilan izohlanadi.References
1. Räsänen M. Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen. - Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura, 1969.
2. Mahmud Koshg‘ariy. Turkiy so‘zlar devoni (“Devonu lug‘otit turk”). III tom. - Toshkent: O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi, 1963.
3. Этимологический словарь тюркских языков. Том 9: Этимологический словарь базисной лексики тюркских языков / Сост. А.В. Дыбо. - Астана: ТОО “Prosper Print”, 2013.
4. Древнетюркский словарь. Издание второе, пересмотренное. - Астана: Ғылым, 2016.
5. Руссо М.М. Исчезающие и возникающие органы // Лингвистика и методика преподавания иностранных языков: периодический сборник научных статей. - Москва, 2013. - Вып. 5. - С. 187.
6. Tokyürek H. Eski Uygur Türkçesinde “Köŋül” Sözü // Bilig. - 2013. - Sayı 66. - S. 247-272.
7. Alisher Navoiy asarlari tilining izohli lug‘ati: 4 jildlik. II jild / E.I. Fozilov tahriri ostida. - Toshkent: Fan, 1983.
8. O‘zbek tilining izohli lug‘ati: 5 jildlik. - Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2006-2008.
9. Rahmatullayev Sh., Mahmudov N., Xolmanova Z., O‘razova I., Rixsiyeva K. O‘zbek tili frazeologik lug‘ati. - Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2022.
10. Nida E.A. Componential Analysis of Meaning: An Introduction to Semantic Structures. - The Hague; Paris: Mouton, 1975.
11. Wierzbicka A. Soul and Mind: Linguistic Evidence for Ethnopsychology and Cultural History // American Anthropologist. - 1989. - Vol. 91, no. 1. - P. 41-58. DOI: 10.1525/aa.1989.91.1.02a00030.
12. Günay N. Türk Dilinde Eş Anlamlılık ve “Gönül, Yürek, Kalp” Kelimeleri // Türkbilig. - 2015. - Sayı 29. - S. 121-146.
13. Kurnaz C. Gönül // Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. - İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1996. - C. 14. - S. 150-152.
14. Dobrovol’skij D., Piirainen E. Figurative Language: Cross-Cultural and Cross-Linguistic Perspectives. 2nd ed. - Berlin; Boston: De Gruyter Mouton, 2022.
15. Karabağ İ., Coşan L. Türkçedeki Gönül, Kalp ve Yürek Kelimeleriyle İlgili Atasözleri ve Deyimler ve Bunların Almancadaki Karşılıkları // Dil Dergisi. - 2000. - Sayı 96. - S. 5-29.