Vol. 8 No. 7 (2026), Articles
Vol. 8 No. 7 (2026)

“QISASI RABG‘UZIY”NING ADABIY MANBA SIFATIDAGI O‘RNI VA POETIK-USLUBIY XUSUSIYATLARI (Sa’labiy va Rabg‘uziyning “Qisas ul-anbiyo” asarlarining qiyosiy tahlili asosida)

Articles
Published 2026-08-08
Abdimurod Karomatovich Arslonov
Termiz davlat universiteti dotsenti, f.f.f.d. (PhD) Ushbu tahlil ikki yirik “Qisas ul-anbiyo” (“Payg‘ambarlar qissalari”) an’anasiga mansub asar – arab olimi Abu Is’hoq Ahmad ibn Muhammad ibn Ibrohim as-Sa’labiyning (vaf. 1035) “Aro’is al-majolis fi qisas al-anbiyo”8 asari hamda turkiy-o‘zbek adabiyotining noyob yodgorligi Nosiruddin Burhoniddin Rabg‘uziyning 1310（h. 710）yilda yaratilgan “Qisasi Rabg‘uziy”9 asari misolida amalga oshirildi. Ikkala asar ham genetik jihatdan bir manbalar zanjiriga – Qur’oni Karim, hadis, isroiliyot rivoyatlari, Vahb ibn Munabbih, Ibn Ishoq, at-Tabariy kabi ilk qissachilar an’anasiga – borib taqaladi10. Biroq ular ikki mutlaqo boshqa madaniy-tilshunoslik muhitida, ikki xil maqsad bilan, ikki xil janr qonuniyati asosida yaratilgan: Sa’labiy asari arab tilida, ilmiy-diniy majlislar (va’z) uchun mo‘ljallangan, isnod zanjiriga tayangan tafsiriy-tarixiy proza namunasi bo‘lsa, Rabg‘uziy asari Oltin O‘rda turkiy xalqi uchun, xalq og‘zaki ijodi unsurlari bilan boyitilgan, nasr va nazm uyg‘unligidagi badiiy-diniy didaktik asar hisoblanadi. Sa’labiy asari 809 sahifadan iborat bo‘lib, Yaratilishdan boshlab yigirma sakkizdan ortiq payg‘ambar va payg‘ambarga o‘xshash shaxs (Luqmon, Zulqarnayn kabilar) haqidagi rivoyatlarni o‘z ichiga oladi11. Muallif har bir voqeani turli xil (ba’zan bir-biriga zid) rivoyatlar – Ibn Abbos, Vahb ibn Munabbih, Ka’b al-Ahbor, Muqotil, Muhammad ibn Is’hoq va boshqalarning so‘zlari – orqali beradi, ularni isnod (“…dedi, …dan, …dan”) zanjiri bilan bog‘laydi va ko‘pincha bir voqeaning bir necha varaiantini yonma-yon keltiradi. Bu – ilmiy-tafsiriy uslubning bevosita natijasidir.
Ishaq Ahmad Abu
Tha'labi ibn Muhammad. “Ara'is al-Majalis fi Qisas al-Anbiya”, or “Lives of the Prophets” Translated and annotated by William M. Brinner. – Leiden–Boston–Köln: Brill, 2002. (Studies in Arabic Literature, Vol. XXIV).
Nosiriddin Burhoniddin Rabg'uziy
“Qisasi Rabg'uziy”. 1-kitob, 2-kitob. – Toshkent: “Yozuvchi” nashriyoti, 1990– Tha‘labi. Introduction. – P. xi–xxi (Wahb b. Munabbih, Ishaq b. Bishr, at-Tabari va boshqa ilk qissachilar haqida). Tha‘labi. Contents. – P. vii–viii.
PDF

Keywords

Sa’labiy ,Mezon, Aro’is al-majolis,Qisasi Rabg‘uziy

How to Cite

“QISASI RABG‘UZIY”NING ADABIY MANBA SIFATIDAGI O‘RNI VA POETIK-USLUBIY XUSUSIYATLARI (Sa’labiy va Rabg‘uziyning “Qisas ul-anbiyo” asarlarining qiyosiy tahlili asosida). (2026). Qo‘qon DPI. Ilmiy Xabarlar Jurnali, 8(7), 24-30. https://doi.org/10.70728/b.series.fil.v08.i07.004
ACM ACS APA ABNT Chicago Harvard IEEE MLA Turabian Vancouver AMA

Download Citation

Endnote/Zotero/Mendeley (RIS) BibTeX

Abstract

Ushbu tahlil ikki yirik “Qisas ul-anbiyo” (“Payg‘ambarlar qissalari”) an’anasiga mansub asar – arab olimi Abu Is’hoq Ahmad ibn Muhammad ibn Ibrohim as-Sa’labiyning (vaf. 1035) “Aro’is al-majolis fi qisas al-anbiyo” asari hamda turkiy-o‘zbek adabiyotining noyob yodgorligi Nosiruddin Burhoniddin Rabg‘uziyning 1310（h. 710）yilda yaratilgan “Qisasi Rabg‘uziy” asari misolida amalga oshirildi.
PDF

References

1. Rabg‘uziy Nosiriddin Burhoniddin. “Qisasi Rabg‘uziy”. 1-kitob, 2-kitob. – Toshkent: “Yozuvchi” nashriyoti, 1990–1991.

2. Tha‘labi, Abu Is’haq Ahmad ibn Muhammad. “Ara’is al-Majalis fi Qisas al-Anbiya”, or “Lives of the Prophets”. Translated and annotated by William M. Brinner. – Leiden–Boston–Köln: Brill, 2002. (Studies in Arabic Literature, Vol. XXIV).

3. Museum of Words: The Poetics of Ekphrasis from Homer to Ashbery. Chicago: University of Chicago Press, 1993.

4. Ekphrasis: The Illusion of the Natural Sign. Baltimore: Johns Hopkins University Press, 1992.

5. Picture Theory. Chicago: University of Chicago Press, 1994.

6. Yusupov B. “Qisasi Rabgʻuziy”ning poetik xususiyatlari. // Oʻzbek tili va adabiyoti. – 2002. – № 4. – B. 42–47.

7. Mirzayev T. Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodi va yozma adabiyot munosabatlari. – Toshkent: Fan, 1988.

8. Abdullayev V. Oʻzbek adabiyoti tarixi. I tom. – Toshkent: Oʻqituvchi, 1980.

9. Hayitmetov A. Oʻzbek adabiyotida lirik janrlar. – Toshkent: Fan, 1985.

10. Qosimov B. Maʻnaviyat yulduzlari. – Toshkent: Adabiyot va sanʻat, 1999.

11. Nazarov B. Nasr poetikasi. – Toshkent: Fan, 2004.

12. Baqoyev M. Oʻrta asr turkiy nasr uslubi masalalari. – Toshkent: Oʻzbekiston, 2011