Keywords
CLT (kommunikativ til o'qitish)
TBLT
How to Cite
Abstract
Ushbu maqolada umumiy o'rta ta'lim tizimida kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishning nazariy-metodologik asoslari atroflicha tahlil etiladi. Kommunikativ kompetensiya XX asrning ikkinchi yarmida tilshunoslik va pedagogika fanlarining kesishmasida paydo bo'lgan tushuncha bo'lib, til o'qitishda yangi bir paradigmaning shakllanishiga zamin tayyorladi. Maqolada ushbu tushunchaning tarixiy shakllanish bosqichlari, unga oid yetakchi konsepsiyalar va ularning pedagogik ahamiyati ketma-ket muhokama qilinadi. D. Hymesning (1972) kommunikativ kompetensiya nazariyasidan boshlab, M. Canale va M. Swain (1980) ning to'rt komponentli modeli, L.F. Bachmanning (1990) kommunikativ til qobiliyati tizimi va M. Celce-Murcia hamda boshqalarning (1995) diskursga asoslangan modeli qiyosiy tarzda ko'rib chiqiladi. Ushbu modellar asosida kommunikativ kompetensiyaning beshta asosiy komponenti — lingvistik, pragmatik, diskursiv, sotsiomadaniy va strategik kompetensiyalar — alohida tahlil qilinadi. Maqolada kommunikativ til o'qitish (CLT) metodologiyasining beshta markaziy tamoyili: ma'noga ustuvorlik, vaziyatli o'rganish, xatolarni o'rganish imkoniyati sifatida qabul qilish, o'quvchi markazliligi va to'rt ko'nikma integratsiyasi — nazariy asoslarda tushuntiriladi. S.D. Krashenning kirish gipotezasi, L.S. Vygotskiyning «Yaqin rivojlanish zonasi» va M. Longning interaksion gipotezasi kabi asosiy til o'zlashtirishga oid nazariyalar CLT ning ilmiy poydevori sifatida ko'rsatiladi. Yevropa Kengashining til kompetensiyasi bo'yicha umumiy ma'lumotnomasi (CEFR) asosida maqolada kommunikativ ko'nikmalar A1 dan C1 gacha bo'lgan darajalarga ko'ra tavsiflanadi va o'zbek umumiy o'rta ta'lim maktablarida qo'llash uchun maqsadli darajalar taklif etiladi. Shu bilan birga, o'zbek maktabida CLT ni joriy etishdagi to'rtta asosiy tizimli to'siq — sinf o'lchami, imtihon tizimi, o'qituvchi tayyorgarligi va autentik material tanqisligi — tahlil qilinib, ularni bartaraf etishning beshta amaliy yo'li taklif etiladi. Maqola yakunida kommunikativ kompetensiyani baholashning zamonaviy yondashuvlari — performansga asoslangan baholash, portfolio va ko'p komponentli baholash tizimi — ko'rib chiqiladi. Tadqiqot besh ilmiy xulosa va besh amaliy tavsiya bilan yakunlanadi.References
1. Kommunikativ kompetensiya bir qator olimlar (Hymes, Canale-Swain, Bachman, Celce-Murcia) tomonidan turlicha ta'riflangan bo'lsa-da, uning mohiyati bir xil: tilni grammatik jihatdan emas, balki ijtimoiy-madaniy va pragmatik jihatdan muvofiq tarzda qo'llash qobiliyati.
2. CEFR ning «can-do» yondashuvi umumiy o'rta ta'limda kommunikativ o'quv natijalarini belgilashning eng samarali tizimi bo'lib, u o'quvchi, o'qituvchi va ota-ona uchun bir xil darajada tushunarli va shaffof.
3. CLT metodologiyasi — semantikaga ustuvorlik, vaziyatli o'rganish, xatolarni qabul qilish, o'quvchi markazliligi va ko'nikmalar integratsiyasi — kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishning eng asoslangan metodologik bazasini tashkil etadi.
4. O'zbek umumiy o'rta ta'lim maktablarida CLT ni joriy etishda sinf o'lchami, imtihon tizimi, o'qituvchi tayyorgarligi va materiallar tanqisligi kabi to'siqlar mavjud bo'lib, ularni bartaraf etish tizimli yondashuv talab qiladi.
5. Ko'p komponentli baholash tizimi — test, og'zaki imtihon va portfolio kombinatsiyasi — kommunikativ kompetensiyani o'lchashning eng to'liq va adolatli usuli hisoblanadi. Amaliy tavsiyalar sifatida quyidagilar taklif etiladi:
6. O'rta ta'lim o'quv dasturlarini CEFR «can-do» natijalari atrofida qayta tuzish, har bir sinf uchun kommunikativ minimal talablar belgilash.
7. Ingliz tili o'qituvchilari uchun CLT metodologiyasi bo'yicha kasbiy rivojlanish tizimini davlat darajasida joriy etish.
8. Maktab baholash tizimida og'zaki kommunikativ baholash (speaking assessment) ni majburiy va aniq kriteriyali qismga aylantirish.
9. O'qituvchilar uchun bepul raqamli autentik materiallar platformasini yaratish va doimiy yangilab turish.
10. Har bir sinfda kommunikativ kompetensiyani shakllantirishga qaratilgan haftasiga kamida bitta maxsus faoliyat (munozara, taqdimot, rolli o'yin) o'tkazishni standartlashtirish. Foydalanilgan adabiyotlar
1. Azizxo'jayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. — Toshkent: O'qituvchi, 2003. — 192 b.
2. Muslimov N.A., Umurzaqova M.A. Chet tilini o'qitishda kommunikativ yondashuv. — Toshkent: TDPU nashriyoti, 2019. — 168 b.
3. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 6-maydagi PF-6236-son farmoni "Chet tillarni o'rganish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida". — Toshkent, 2021.
4. Rashidova D.T. Ta'limda zamonaviy texnologiyalar. — Samarqand: SamDU nashriyoti, 2021. — 198 b.
5. To'rayeva M. Ingliz tilini o'rganishda motivatsiyani oshirish usullari. — Toshkent: O'qituvchi, 2022. — 144 b.
6. Bachman L.F. Fundamentalnie rassmotreniya v yazikovom testirovanii. — Oksford: Oksford universiteti nashriyoti, 1990. — 408 b.
7. Bayram M. Madaniyatlararo kommunikativ kompetensiyani o‘qitish va baholash. — Klivedon: Ko‘p tilli masalalar, 1997. — 124 b.
8. Kanal M., Sven M. Ikkinchi tilni o‘qitish va sinovdan o‘tkazishda kommunikativ yondashuvlarning nazariy asoslari // Amaliy tilshunoslik. — 1980. — T. 1, No 1. — B. 1–47.
9. Celce-Murcia M., Do‘rnyei Z., Thurrell S. Kommunikativ kompetensiya: mazmun spetsifikatsiyasiga ega pedagogik motivlashgan model // Amaliy tilshunoslik masalalari. — 1995. — T. 6, No 2. — B. 5–35.
10. Yevropa Kengashi. Tillar uchun umumiy Yevropa standart bazasi: o‘rganish, o‘qitish, baholash. — Kembrij: Kembrij universiteti nashriyoti, 2001. — 260 b.
11. Yevropa Kengashi. Yangi deskriptorlar bilan CEFR Companion Volume. — Strasburg: Yevropa Kengashi nashriyoti, 2018. — 235 b.
12. Do‘rnyei Z. Til darslarida motivatsion strategiyalar. — Kembrij: Kembrij universiteti nashriyoti, 2001. — 155 b.
13. Do‘rnyei Z., Csizér K. Til o‘rganuvchilarni rag‘batlantirishning o‘nta amri // Til o‘qitish bo‘yicha tadqiqotlar. — 1998. — T. 2, No 3. — B. 203–229.Ellis R. The Study of Second Language Acquisition. 2nd ed. — Oxford: Oxford University Press, 2008. — 1083 p.
14. Harmer J. Ingliz tilini o‘qitish amaliyoti. 5-nashr. — Harlow: Pearson Longman, 2015. — 462 b.
15. Xayms D. Kommunikativ kompetensiya haqida // Prayd J.B., Xolms J. (Tahr.) Sotsiolingvistika. — Harmondsvort: Penguin Books, 1972. — B. 269–293.
16. Krashen S.D. Ikkinchi tilni o‘zlashtirish tamoyillari va amaliyoti. — Oksford: Pergamon Press, 1982. — 202 b.
17. Long M.H. The role of the linguistic environment in second language acquisition // Ritchie W.C., Bhatia T.K. (Eds.) Ikkinchi tilni o‘zlashtirish bo‘yicha qo‘llanma. — San-Diego: Akademik matbuot, 1996. — B. 413–468.
18. Nunan D. Kommunikativ sinf uchun topshiriqlarni loyihalash. — Kembrij: Cambridge University Press, 1989. — 211 b.
19. Richards J.C., Rodgers T.S. Til o‘qitishda yondashuvlar va metodlar. 3-nashr. — Kembrij: Kembrij universiteti nashriyoti, 2014. — 336 b.
20. Savignon S.J. Kommunikativ kompetensiya: nazariya va auditoriya amaliyoti. 2-nashr. — Nyu-York: McGraw-Hill, 1997. — 272 b.
21. Skrayvener J. O‘qitishni o‘rganish: Ingliz tili bo‘yicha asosiy qo‘llanmaScrivener J. 3-nashr. — Oksford: Macmillan Education, 2011. — 416 b.
22. Tomlinson C.A. Tabaqalashtirilgan sinf xonasi: barcha o‘quvchilarning ehtiyojlariga javob berish. 2-nashr. — Aleksandriya: ASCD, 2014. — 197 b.
23. Ur P. Ingliz tilini o‘qitish kursi. 2-nashr. — Kembrij: Kembrij universiteti nashriyoti, 2012. — 308 b.
24. Vigotskiy L.S. Umumiy ong: oliy psixologik jarayonlarning rivojlanishi. — Kembrij: Garvard universiteti nashriyoti, 1978. — 159 b.
25. Uillis J. Topshiriqqa asoslangan ta’lim tizimi. — Xarlou: Longman, 1996. — 183 b.