Abstract
Ushbu maqolada ingliz tilidan o‘quvchilarning nutqiy ko‘nikmalarini darsdan tashqari o‘quv manbalar asosida rivojlantirish bosqichlari bayon etilgan. Ishda talabalarning mustaqil ishlashini, tinglab tushunish, og‘zaki va yozma nutq ko‘nikmalarini shakllantirish, shuningdek kreativ va ijodiy fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan samarali usullar ko‘rsatib o‘tilgan. Har bir bosqich – nazariy tayyorgarlik, tinglab tushunish mashqlari, og‘zaki nutq mashqlari, yozma nutq mashqlari, mustaqil ijodiy faoliyat va refleksiya – o‘quvchilarning nutqiy kompetensiyasini tizimli va uzluksiz rivojlantirish imkonini beradi.References
1. Matn: “Zumrad and Qimmat” Once upon a time there was a little house beside a river. There lived an old man, his daughter Zumrad, a stepmother and her pampered daughter Qimmat. The stepmother didn’t like Zumrad. She beat her, forced her to work hard from morning to evening every day. Zumrad was a very beautiful, kind and clever girl. Qimmat was a very lazy and arrogant girl at home. Zumrad woke up early and went to get water, on the way tulips bowed and greeted her every morning. When she sat on the grass, birds sang for her. But those flowers didn’t like Qimmat, because she always trampled them. These all would always irritate the step-mother. One day she badmouthed about Zumrad to the old man: “Your daughter is very lazy and rude. Tell her to leave or I will not live with you.”The didn’t know what Then step-mother said: lead astray her. cannot live with her.” The old man left home with Zumrad and went to the wood. They walked around the wood for a long time and at last reached a place with thick shadow. Then he went to make firewood. Zumrad stayed alone. At that moment a strong wind began to blow. He bound the axe to the tree and shook it. It made a sound of cutting a tree. Zumrad waited for her father for a long time, it got dark, but he didn’t come. When she was wandering along the wood, she found the axe. She cried: “Father, where are you?”54 Ushbu ertaklarning syujeti har qanday ingliz o‘quvchisiga ma’lum, so‘zlarning ma’nolarini tushunishga, ingliz tilida so‘z boyligini oshirishga katta yordam beradi. Shunday qilib, ingliz tilida darsdan tashqari o‘qishni interaktiv ish daftarlari asosida mustaqil ish bilan tashkil etish o‘qishga qiziqishni oshirishga va adabiy asarlarni mustaqil o‘qish va tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Ona tilidagi matnlarga tayanish printsipining interfaol ta’lim texnologiyalari bilan o‘zaro ta’siri nafaqat o‘quvchilar, balki o‘qituvchilar uchun ham samarali bo‘ladi. Ingliz o‘quvchilargi ma’lum bo‘lgan, ular yaxshi biladigan ertak va hikoya matnlari asosida ingliz tilini o‘rgatish oson va qiziqarli kichadi. 54 https://myfarzand.uz/index.html Shulardan kelib chiqib, ingliz tili ta’limida о‘quv topshiriqlarining qо‘llanilish о‘rinlari, bajaradigan vazifalari tahliliy о‘rganilishi, ularga mazmun-mohiyatiga mos yangicha ta’rif berish va yangicha tasniflash til о‘qitish metodikasini takomillashtirishga asos bо‘ladi. N.Mahmudovning quyidagi fikrlari ayniqsa diqqatga sazovor: “Har qanday til ta’limida tilning uslublari haqidagi bilimlarni chetlab о‘tish mumkin emas. Tilni о‘zlashtirishda til qurilishini bilish shart, bu boradagi bilimlar asosdir. Ammo ayni qurilish birliklaridan qanday foydalanish, ularni nutqda bevosita qanday qо‘llash malakasi shakllanmagan bо‘lsa, tilni bilishni tugal deyish mushkul”55. Darhaqiqat, ona tili, milliy sо‘zlar aqliy rivojlanish hamda dunyoni anglashning asosidir. O‘quvchi nutqining о‘z vaqtida rivojlanishiga g‘amxо‘rlik qilish, savodxonligiga e’tibor berish juda muhimdir. O‘quvchining nutqi qanchalik boy va mantiqli bо‘lsa, uning о‘z fikrlarini ifodalashi shunchalik oson kechadi, olamni, borliqni anglash qobiliyati qanchalik keng bо‘lsa, o‘quvchilar turli nutq vaziyatlarida tengdoshlar yoki kattalar bilan mazmunli va tо‘laqonli muloqotga kirisha oladi, tafakkuri ham shunchalik faol rivojlanishda bо‘ladi. Ilmiy adabiyotlarni tahlil qilish (O. S. Axmanova, I. A. Zimnaya, I. B. Ignatova, O. N. Proxorova, T. V. Samosenkova va boshqalar) chet tili darslarida o‘quv matni bilan ishlash turli shakllarda bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatdi: o‘qish, tarjima qilish, takrorlash, tinglash, O‘qilgan matn bo‘yicha suhbat va uni muhokama qilish. Shu bilan birga, o‘qitish jarayonida kommunikativ nutq qobiliyatlari va ko‘nikmalarini rivojlantirish vositasi va kognitiv faoliyatning elementi sifatida o‘qishga etakchi o‘rin beriladi. Buning nazariy ahamiyati: tadqiqot orqali ingliz tilida darsdan tashqari o‘qishni tashkil etish usuli sifatida interaktiv ish daftarining uslubiy salohiyati aniqlandi. Shu bilan birga, ikki tilli o‘quvchilar tomonidan chet tilidagi matnni idrok etish xususiyatlari aniqlandi. Amaliy ahamiyati: tadqiqot uchun ishlab chiqilgan interaktiv ish daftarchasi shunga o‘xshash qo‘llanmalarni yaratishda namuna bo‘lishi mumkin va o‘zbek maktablarida ingliz tilida darsdan tashqari o‘qish darslarida qo‘llanilishi mumkin. Ingliz tilini o‘rganishda muhim jihat sifatida o‘qish “O‘qish – bu nutq faoliyatining retseptiv turi bo‘lib, u matndagi ma’lumotlarni olishni, shu jumladan muallifning niyatini o‘qish jarayonida qayta yaratishni o‘z ichiga oladi" [2]. Chet tilini o‘qitishda o‘qishni maqsad va vosita sifatida ko‘rish mumkin. Butun ishning tuzilishi ushbu jarayonni qaysi nuqtadan aniqlashimizga bog‘liq [3, 264-277-betlar]. Ingliz tilini o‘rganuvchi o‘zbek o‘quvchilar tomonidan chet tilidagi matnlarni muvaffaqiyatli o‘zlashtirish uchun quyidagi ko‘nikmalarni rivojlantirish kerak: 1.2-rasm. Ko‘nikma turi Tavsifi Amaliy misol / Mashq Leksik So‘z boyligini oshirish, yangi Lug‘at ishlar, sinonim-antonim ko‘nikma so‘zlarni tushunish va ishlatish mashqlari, kontekst asosida so‘z topish 55 Маҳмудов Н. Тил таълими ва стилистика // Ж. Тил ва адабиёт таълими.–Тошкент, 2009. – 1-сон. –Б. 3–9. Grammatik tuzilishi, vaqt fe’l Matn ichidagi grammatik strukturalarni ko‘nikma shakllarini tushunish aniqlash, jumlalarni tahlil qilish Tinglab Matn mazmunini eshitib Audio kitoblar, podkastlar, videolar tushunish tushunish, asosiy fikrlarni ajratib orqali mashqlar olish Og‘zaki nutq Matn mazmunini qayta aytish, Dialoglar, rol o‘yinlari, matn asosida suhbat va dialoglarda ishlatish qisqa nutq tuzish Yozma nutq Matn mazmunini yozma ravishda Qisqa hikoya, esse yoki matnni yozma ifodalash qayta ishlash Analitik Matnni tahlil qilish, asosiy g‘oya Matnni qismlarga bo‘lish, muhim va ko‘nikma va tafsilotlarni ajratish ortiqcha ma’lumotlarni aniqlash Kontekstual Matn ma’nosini kontekstga So‘zning turli kontekstlarda ma’nosini ko‘nikma bog‘lab tushunish aniqlash, idiom va frazeologizmlarni ishlatish Mustaqil O‘z nuqtai nazarini shakllantirish Savol-javob mashqlari, matnga izoh fikrlash va matnga asoslangan xulosalar berish, matn davomini yaratish chiqarish Ishchi daftar deganda "mustaqil ish uchun ham, o‘qituvchi rahbarligida ishlash uchun ham har xil turdagi vazifalarni o‘z ichiga olgan bosma asosga ega bo‘lgan ko‘p funktsional didaktik qo‘llanma" tushuniladi [7, 27-bet]. Hozirgi kunda zamonaviy pedagogik texnologiyalarning faol joriy etilishi munosabati bilan an’anaviy ish daftarini interfaol o‘quv qo‘llanmasiga birlashtirish masalasi paydo bo‘lmoqda. O‘quvchilarda nutqiy ko‘nikmalarni shakllantirish va rivojlantirishda darsdan tashqari o‘quv manbalari muhim vosita hisoblanadi. Bu manbalar orqali o‘quvchilar tilga nisbatan muhabbat va qiziqishni his qiladi, mustaqil o‘rganish ko‘nikmasi shakllanadi. Shuning uchun o‘qituvchilar zamonaviy darsdan tashqari metodikalarni o‘z amaliyotiga keng joriy qilishi zarur. FOYDLANILGAN ADABIYOTLAR
2. G‘ulomov S. “Til o‘rgatish metodikasi”. – Toshkent: Fan, 2018.
3. Jalolov J. “Ingliz tili o‘qitish metodikasi”. – Toshkent, 2014.
4. Allwright, D. & Bailey, K. “Focus on the Language Classroom”. – Cambridge University Press, 1991.
5. Маҳмудов Н. Тил таълими ва стилистика // Ж. Тил ва адабиёт таълими.– Тошкент, 2009. – 1-сон. –Б. 3–9.
6. www.ziyonet.uz ta’lim portali.