Abstract
Ushbu maqolada Birinchi jahon urushi yillarida Rossiya imperiyasi, xususan Turkiston o‘lkasida saqlangan harbiy asirlarning huquqiy maqomi va harbiy lager tartiboti masalalari tadqiq etiladi. Asosiy e’tibor 1899 va 1907-yillardagi Gaaga konvensiyalari hamda Rossiya Harbiy vazirligi tomonidan 1914-yilda tasdiqlangan “Harbiy asirlar to‘g‘risida”gi Nizom asosida harbiy asirlarga belgilangan huquqiy kafolatlar va ularning amaliyotdagi ijrosini tahlil qilishga qaratilgan. Maqolada harbiy asirlarni ro‘yxatga olish, ularning shaxsiy buyumlari, zobitlar va oddiy askarlar maqomidagi farqlar, lager ichki intizomi, milliy hamda diniy omillarga qarab munosabatning o‘zgarishi, slavyan asirlariga nisbatan imtiyozli siyosat va slavyan bo‘lmagan asirlarning og‘ir sharoitlarda saqlanishi kabi masalalar yoritiladi. Shuningdek, Turkiston harbiy lagerlarida diniy marosimlar, dafn amaliyoti, kiyim-kechak tartibi va 1917- yildan keyin lager rejimining yumshashi jarayonlari ham tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari xalqaro huquq normalari bilan imperiya manfaatlariga asoslangan amaliy siyosat o‘rtasida sezilarli tafovutlar mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi.References
1. Farg‘ona viloyat davlat arxivi, 435-fond, 1-ro‘yxat, 90-yig‘ma jild, 88-varaq. (Fergana Regional State Archive, fond 435, inventory 1, file 90, folio 88.)
2. O‘zbekiston Milliy arxivi, I-738-fond, 1-ro‘yxat, 3-yig‘ma jild, 46-varaq. (National Archive of Uzbekistan, fond I-738, inventory 1, file 3, folio 46.)
3. O‘zbekiston Milliy arxivi, I-738-fond, 1-ro‘yxat, 3-yig‘ma jild, 81–82-varaqlar. (National Archive of Uzbekistan, fond I-738, inventory 1, file 3, folios 81–82.)
4. O‘zbekiston Milliy arxivi, I-738-fond, 1-ro‘yxat, 3-yig‘ma jild, 92-varaq. (National Archive of Uzbekistan, fond I-738, inventory 1, file 3, folio 92.)
5. O‘zbekiston Milliy arxivi, I-738-fond, 1-ro‘yxat, 3-yig‘ma jild, 106-varaq. (National Archive of Uzbekistan, fond I-738, inventory 1, file 3, folio 106.)
6. Toshkent viloyat davlat arxivi, 1-fond, 1-ro‘yxat, 46-yig‘ma jild, 5-varaq. (Tashkent Regional State Archive, fond 1, inventory 1, file 46, folio 5.)
7. Toshkent viloyati davlat arxivi, 10-fond, 13-ro‘yxat, 37-yig‘ma jild, 109-varaq. (Tashkent Regional State Archive, fond 10, inventory 13, file 37, folio 109.)
8. Hague convention (IV) respecting the Laws and Customs of war on land and its annex: Regulations concerning the Laws and Customs of war on land. – The Hague, 18 October 1907.
9. Положение о военнопленных Россия. Военные уставы и наставления. – Санкт-Петербург, 1914.
10. Базанов С. Изменники Родины или патриоты? // История – первое сентября. – 2013. – № 7/8. – С. 10–16. (Bazanov, S. Traitors to the Motherland or Patriots? Istoriya – Pervoe sentyabrya, no. 7/8, 2013, pp. 10–16.)
11. Бейли Ф.М. Миссия в Ташкент. – Москва: Языки славянской культуры, 2013. (Bailey, F.M. Mission to Tashkent. Moscow: Languages of Slavic Culture, 2013.)
12. Белова И.Б. Военнопленные центральных держав и советская действительность // Военно-исторический журнал. – 2014. – № 1. – С. 63–68. (Belova, I.B. Prisoners of War of the Central Powers and Soviet Reality. Voenno-istoricheskii zhurnal, no. 1, 2014, pp. 63–68.)
13. Brändström Elsa. Unter Kriegsgefangenen in Rußland und Sibirien 1914–1920. – Berlin, 1922. (Brändström, Elsa. Among Prisoners of War in Russia and Siberia, 1914–1920. Berlin, 1922.)
14. Васильева С.Н. Военнопленные Германии, Австро-Венгрии и России в годы Первой мировой войны: автореф. дис. ... канд. ист. наук. – Москва, 1997. (Vasilyeva, S.N. Prisoners of War of Germany, Austria-Hungary and Russia during the First World War. Abstract of Candidate Dissertation. Moscow, 1997.)
15. Ганн Ш. Мы дрались за Ташкент // Былые походы: Воспоминания словацких красноармейцев – участников Великой Октябрьской социалистической революции и Гражданской войны в СССР. – Москва: Воениздат, 1961. – С. 205. (Gann, Sh. We Fought for Tashkent. In Bygone Campaigns: Memoirs of Slovak Red Army Soldiers. Moscow: Voenizdat, 1961, p. 205.)
16. Гилязов И., Гатауллина Л.Р. Российские солдаты-мусульмане в германском плену в годы Первой мировой войны (1914–1920). – Казань: Татарское книжное издательство, 2014. (Gilyazov, I.; Gataullina, L.R. Russian Muslim Soldiers in German Captivity during the First World War, 1914–1920. Kazan: Tatar Book Publishing House, 2014.)
17. Голендер Б.А. Немецкий след в Узбекистане XV–XX веков. – Ташкент: Navro‘z, 2019. (Golender, B.A. The German Trace in Uzbekistan, 15th–20th Centuries. Tashkent: Navro‘z, 2019.)
18. Киреева Ю.В. Условия содержания немецких и австро-венгерских военнопленных на территории Туркестанского военного округа (1914–1917 гг.) // Военная история. – Саратов: Саратовский военный институт ВВ МВД РФ, 2006. – № 5 (23). – С. 199. (Kireeva, Yu.V. Conditions of Detention of German and Austro-Hungarian Prisoners of War in the Turkestan Military District, 1914–1917. Voennaya istoriya, no. 5 (23), 2006, p. 199.)
19. Котюкова Т.В. “Утомленные солнцем…”: Особенности пребывания и содержания австро-венгерских и германских военнопленных в Туркестане в годы Первой мировой войны // O‘zbekiston tarixi. – 2018. – № 4. – B. 45. (Kotyukova, T.V. “Weary of the Sun…”: Peculiarities of the Stay and Treatment of Austro-Hungarian and German Prisoners of War in Turkestan during the First World War. O‘zbekiston tarixi, no. 4, 2018, p. 45.)
20. Крючков И.В. Военнопленные Австро-Венгрии, Германии и Османской империи на территории Ставропольской губернии в годы Первой мировой войны. – Ставрополь: ПГЛУ, 2006. (Kryuchkov, I.V. Prisoners of War of Austria-Hungary, Germany and the Ottoman Empire in Stavropol Province during the First World War. Stavropol: PGLU, 2006.)
21. Кутявина М.Н., Маньковский И.Ю. Правовое положение военнопленных на территории Российского государства в период Первой мировой войны // Наука и Современность. – 2016. – № 46. – C. 152–157. (Kutyavina, M.N.; Mankovsky, I.Yu. Legal Status of Prisoners of War on the Territory of the Russian State during the First World War. Nauka i Sovremennost, no. 46, 2016, pp. 152–157.)
22. Лукашевич А.А. Панихида // Православная энциклопедия. Т. 54: Павел — Пасхальная хроника. – Москва, 2019. – С. 427–428. (Lukashevich, A.A. Panikhida. In Orthodox Encyclopedia, vol.
54. Moscow, 2019, pp. 427–428.)
23. Митрошенков А.О. Философия славянофилов в современных российских исследованиях // Вестник РУДН. Серия: Философия. – 2003. – № 1 (9). – С. 129–135. (Mitroshenkov, A.O. The Philosophy of Slavophiles in Modern Russian Studies. RUDN Journal of Philosophy, no. 1 (9), 2003, pp. 129–135.)
24. Samarov R., Alimov A. va boshq. Harbiy atamalarning yangi izohli lug‘ati. – Toshkent: Innovatsiya-Ziyo, 2020. (Samarov, R.; Alimov, A. et al. New Explanatory Dictionary of Military Terms. Tashkent: Innovatsiya-Ziyo, 2020.)
25. Шлейхер И.И. Пленные стран Четверного союза в Сибири: некоторые вопросы транспортировки и содержания в лагерях // Военно-исторические исследования в Поволжье: сб. науч. трудов. – Саратов: Научная книга, 2005. – Вып. 6. – С. 79. (Shleykher, I.I. Prisoners of the Quadruple Alliance in Siberia: Some Issues of Transportation and Camp Detention. Saratov: Nauchnaya kniga, 2005, issue 6, p. 79.)
26. Щеров И.П. Центропленбеж в России: история создания и деятельность в 1918–1922 гг. – Смоленск: СГПУ, 2000. (Shcherov, I.P. Tsentroplenbezh in Russia: History of Creation and Activity in 1918–1922. Smolensk: SGPU, 2000.)
27. Willfort Fritz. Turkestanisches Tagebuch: Sechs Jahre in Russisch Zentral Asien. – Vienna and Leipzig: Wilhelm Braumüller, 1930. (Willfort, Fritz. Turkestan Diary: Six Years in Russian Central Asia. Vienna and Leipzig: Wilhelm Braumüller, 1930.)

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
Copyright (c) 2026 Jaxongir Ilxomovich Tojiboyev (Author)