Vol. 8 No. 5 (2026), Articles
Vol. 8 No. 5 (2026)

FARG’ONA VODIYSI NOK SO’RUVCHI HASHORATLARI (INSECTA: HOMOPTERA) FAUNASI VA EKOLOGIYASI

Articles
Published 2026-07-02
Maftuna Ikromjonovna Teshaboyeva
Farg‘ona davlat universiteti tayanch doktorant Kirish.Nok (Pyrus communis L.) mevali daraxtlar orasida O‘zbekistonda keng tarqalgan va Farg‘ona vodiysi hududida olmadan keyingi katta ahamiyatga ega bo‘lgan mevalardan hisoblanadi. Meva sifatini va hosildorligini pasaytiradigan asosiy omillardan biri hashoratlar bo‘lib, ular orasida Homoptera sinfiga mansub turlar, xususan aphidlar (Aphididae) va qalqondorlar (Coccidae), nokning ildiz, barg va mevasiga zarar yetkazadi. Farg‘ona vodiysida nok bog‘larida hashoratlarning ekologiyasi va faunasi bo‘yicha yetarli ilmiy tadqiqotlar kam, shuning uchun bu mavzu so‘nggi yillarda ko‘proq e’tibor qaratilmoqda. Yashil makon dasturi doirasida keng ko‘lamda bo‘lar barpo qilinmoqda. Shuning uchun ham nokda uchraydigan Homoptera turkumining turlari morfologik xususiyatlari, fenologiyasi va ekologiyasi o‘ganib kelinmoqda. Bu hasharatlar nafaqat o‘simlikdan shira so‘radi, balki viruslar va zamburug‘li kasalliklarni tarqatish, o‘simlik fiziologiyasini o‘zgartirish orqali kompleks zarar yetkazadi. ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA Homoptera hasharatlari bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar dunyo miqyosida keng o‘rganilgan. Blackman, Eastop (2000) - aphidlarning biologiyasi va mezbon o‘simliklarga moslashuvi haqida asosiy manba hisoblanadi. Hodkinson (2009) - psyllidlar ekologiyasi va evolyutsion moslashuvini tahlil qilgan. Ben-Dov (1993) - qalqondorlar (Coccidae) sistematikasi va tarqalishini o‘rgangan. Markaziy Osiyoda olib borilgan tadqiqotlarda (Abdullaev, 2018 Karimov, 2021) nokda uchraydigan asosiy zararkunandalar sifatida Aphis pomi, Cacopsylla pyri va Parthenolecanium corni qayd etilgan. Shuningdek, tadqiqotlardan shuni o‘rganmoqdamizki Aphidlar populyatsiyasi iqlim o‘zgarishlariga juda sezgir ekanlini, Psyllidlar yuqori haroratda tez ko‘payishini, qalqondorlar esa qurg‘oqchilikka chidamli ekanligini ko‘rsatib turibdi. Ammo Farg‘ona vodiysi sharoitida nok so‘ruvchi hashoratlarini kompleks ekologik tadqiqotlari yetarli emas. NATIJA VA MUKAMA
PDF

Keywords

Aphis pomi, Cacopsylla pyri,P. corni

How to Cite

FARG’ONA VODIYSI NOK SO’RUVCHI HASHORATLARI (INSECTA: HOMOPTERA) FAUNASI VA EKOLOGIYASI. (2026). Qo‘qon DPI. Ilmiy Xabarlar Jurnali, 8(5), 658-663. https://doi.org/10.70728/a.series.tab.v08.i05.084
ACM ACS APA ABNT Chicago Harvard IEEE MLA Turabian Vancouver AMA

Download Citation

Endnote/Zotero/Mendeley (RIS) BibTeX

Abstract

Nok (Pyrus communis L.) mevali daraxtlar orasida O‘zbekistonda keng tarqalgan va Farg‘ona vodiysi hududida olmadan keyingi katta ahamiyatga ega bo‘lgan mevalardan hisoblanadi. Meva sifatini va hosildorligini pasaytiradigan asosiy omillardan biri hashoratlar bo‘lib, ular orasida Homoptera sinfiga mansub turlar, xususan aphidlar (Aphididae) va qalqondorlar (Coccidae), nokning ildiz, barg va mevasiga zarar yetkazadi.
PDF

References

1. Blackman, R.L., Eastop, V.F. (2000). Aphids on the World’s Crops: An Identification and Information Guide (2nd ed.). Wiley, Chichester.

2. Hodkinson, I.D. (2009). Life cycle variation and adaptation in jumping plant lice (Hemiptera: Psylloidea): a global synthesis. Journal of Natural History, 43(1–2), 65–179.

3. Ben-Dov, Y. (1993). A Systematic Catalogue of the Scale Insects of the World (Homoptera: Coccoidea). Sandhill Crane Press, Gainesville.

4. Franco, J.C., García-Marí, F., Ramos, A.P., Besri, M. (2009). Survey on the situation of citrus pests in the Mediterranean Basin. Bulletin OEPP/EPPO, 39(1), 44–48.

5. van Emden, H.F., Harrington, R. (2017). Aphids as Crop Pests (2nd ed.). CAB International, Wallingford.

6. Pedigo, L.P., Rice, M.E. (2014). Entomology and Pest Management (6th ed.). Waveland Press, USA.

7. FAO (2020). Integrated Pest Management Guidelines for Fruit Crops. Food and Agriculture Organization of the United Nations, Rome.

8. Dent, D. (2000). Insect Pest Management (2nd ed.). CABI Publishing, Wallingford.

9. Karimov, Sh. (2021). Farg‘ona vodiysi entomofaunasining tarkibi va ekologiyasi. O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi jurnali, 3, 45–49.

10. Abdullaev, A. (2018). Mevali daraxt zararkunandalari va ularga qarshi kurash choralar. Toshkent: Fan nashriyoti.

11. Yakhontov, V.V. (1969). Pests of Agricultural Plants and Forests. Moscow: Kolos.

12. Alimov, A., Xolmatov, B. (2015). O‘zbekiston mevali bog‘larida uchraydigan zararkunandalar. Toshkent.

13. EPPO (2022). Pest risk analysis for Quadraspidiotus perniciosus. European and Mediterranean Plant Protection Organization.

14. CABI (2023). Invasive Species Compendium: Quadraspidiotus perniciosus. CAB International.

15. Gullan, P.J., Cook, L.G. (2007). Phylogeny and higher classification of scale insects (Hemiptera: Coccoidea). Zootaxa, 1668, 413–425

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

Copyright (c) 2026 Maftuna Ikromjonovna Teshaboyeva (Author)