SHARQIY FARG‘ONA URUG‘ MEVALI BOG‘LARIDA SHIRA-PARAZIT- GIPERPARAZIT TIZIMINING TRITROFIK ALOQALARI
PDF

Keywords

shira
parazit
giperparazit
tritrofik aloqa
biologik kurash.

How to Cite

SHARQIY FARG‘ONA URUG‘ MEVALI BOG‘LARIDA SHIRA-PARAZIT- GIPERPARAZIT TIZIMINING TRITROFIK ALOQALARI. (2026). Qo‘qon DPI. Ilmiy Xabarlar Jurnali, 8(4), 906-914. https://doi.org/10.70728/a.series.tab.v08.i04.138

Abstract

Ushbu maqolada Sharqiy Farg‘ona urug‘ mevali bog‘ agrotsenozlarida (olma, nok va behi) 2022–2025 yillar davomida uchrovchi shira zararkunandalari, ularning parazit entomofaglari hamda giperparazitlari tur tarkibi va uchrash darajasi o‘rganildi. Dala kuzatuvlari natijasida shiralarning bir nechta turlari aniqlanib, ular orasida Aphis pomi dominant zararkunanda sifatida qayd etildi. Parazit entomofaglar orasida Ephedrus plagiator, Praon volucre va Aphelinus mali eng yuqori uchrash darajasiga ega bo‘lib, asosiy biologik nazorat agentlari sifatida ajralib chiqdi. Shuningdek, giperparazit turlar (Pteromalidae, Figitidae va Megaspilidae oilalari) ham aniqlanib, ularning agroekotizimdagi roli baholandi. Tadqiqot natijalari asosida urug‘ mevali bog‘larda murakkab “o‘simlik– shira–parazit–giperparazit” tritrofik aloqalar tizimi shakllanganligi aniqlandi. Ushbu tizimda parazit entomofaglar zararkunanda populyatsiyasini tabiiy ravishda boshqarishda muhim rol o‘ynaydi, giperparazitlar esa ushbu jarayonni qisman cheklovchi yuqori trofik bo‘g‘in sifatida ishtirok etadi. Olingan natijalar biologik kurash tizimlarini takomillashtirish va agroekologik barqarorlikni ta’minlashda muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.
PDF

References

1. Beirne, B. P. (1942). Observations of the life history of Praon volucre Haliday (Hymenoptera: Braconidae), a parasite of the mealy plum aphid (Hyalopterus arundinis Fab.). Proceedings of the Royal Entomological Society of London, 17, 42–47.

2. Boivin, G., Hance, T., & Brodeur, J. (2011). Aphid parasitoids in biological control. Canadian Journal of Plant Science, 92, 1–12.

3. Brodeur, J. (2000). Parasitoid population biology. Princeton University Press.

4. Buitenhuis, R., Vet, L. E. M., Boivin, G., & Brodeur, J. (2005). Foraging behaviour at the fourth trophic level: A comparative study of host location in aphid hyperparasitoids. Entomologia Experimentalis et Applicata, 114, 107–117.

5. Charles, J. J., & Paine, T. D. (2016). Fitness effects of food resources on the polyphagous aphid parasitoid Aphidius colemani Viereck (Hymenoptera: Braconidae: Aphidiinae). University of California, Riverside.

6. Fernandez-Grandon, G. M. (2012). The effect of the aphid sex pheromone on Myzus persicae and its parasitoid Aphidius colemani. University of Greenwich.

7. Harvey, J. A., Gols, R., Vet, L. E. M., & Kruidhof, H. M. (2012). Development of a hyperparasitoid wasp in different stages of its primary parasitoid and secondary herbivore hosts. Journal of Insect Physiology, 58, 1463–1468. https://doi.org/10.1016/j.jinsphys.2012.08.013

8. Kavallieratos, N. G., Tomanović, Ž., Starý, P., Athanassiou, C. G., Sarlis, G. P., Petrović, O., Niketić, M., & Veroniki, M. A. (2004). A survey of aphid parasitoids (Hymenoptera: Braconidae: Aphidiinae) of Southeastern Europe and their aphid-plant associations. Applied Entomology and Zoology, 39, 527–563. https://doi.org/10.1303/aez.2004.527

9. Longley, M. (1999). A review of pesticide effects upon immature aphid parasitoids within mummified hosts. International Journal of Pest Management, 45, 139–145.

10. Ode, P. J., Hopper, K. R., & Coll, M. (2005). Oviposition vs. offspring fitness in Aphidius colemani parasitizing different aphid species. Entomologia Experimentalis et Applicata, 115, 303–310. https://doi.org/10.1111/j.1570-7458.2005.00261.x

11. Singh, R., & Singh, G. (2016). Hyperparasitoids. In Ecofriendly pest management for food security (pp. 63–108).

12. Sullivan, D. J. (2009). Hyperparasitoids – an overview. In Encyclopedia of Insects.

13. Temirova Sh.I., Zokirov I.I. Shiralar (Aphidoidea) koloniyalarini nazorat qilishda afidofaglarning roli // FarDU. Ilmiy xabarlari. – 2025. – № 3. – B. 192–197.

14. Zokirov I.I. Sabzavot-poliz agroekotizimlarida “tri-trofik” tizim koevolyutsiyasi // FarDU. Ilmiy xabarlari. – 2025. – № 6. – B. 201–205.