Abstract
Maqolada mualliflar tomonidan o‘lik asalarilardan sintezlangan bioyemiriluvchi polimer xitosan Apis Mellifera asosida stirol (ST) va metakril kislotasi (MAA) sopolimeri bilan yuqori samarali dizel yoqilg‘isini olish jarayoniga oid eksperimental tadqiqotlar keltirilgan. Antibakterial, setan ko‘taruvchi, depressor, yuvuvchi va dispersant kabi turli xil dizel qo‘shimchalari tahlil qilingan. Suyuq azot muhitida kriogen usul bilan xitosan olish usullari o‘rganilgan va oddiy usullar bilan olingan xitosan bilan taqqoslama o‘tkazilgan. Xitin va xitosanning fizik-kimyoviy xossalari IQ-spektroskopiya va SEM tahlillar orqali o‘rganilgan. Kriogen usulda sintezlangan xitosan asosida yangi qo‘shimcha olindi va dizel yoqilg‘isi xossalarini yaxshilovchi bioyemiriluvchi xitosan, stirol va metakril kislotasi sopolimeri asosida depressor qo‘shimcha ishlab chiqildi. Xitosan bilan ST·MAA sopolimer qo‘shilgan dizel yoqilg‘isini sinovdan o‘tkazish natijalari o‘rganildi. Biodizelning kinematik qovushqoqligi o‘rganildi va dizel yoqilg‘isidagi oltingugurt miqdori 400 mg/kg bo‘lib, ishlab chiqilgan dizel yoqilg‘isida esa 10 mg/kg dan kam ekanligi aniqlandi. Olingan natijalar yuqori sifatli dizel yoqilg‘isining sifatini yuqori baholash imkonini beradi. Bu qotish nuqtasini −12 dan −22 °C gacha va −15 dan −25 °C gacha kamaytirish imkonini berdi.References
1. Vasilyev G.G., Nakipova I.G., Lobashova M.M. Ekologik toza dizel yoqilg‘isi tarkibida depressor-dispersant qo‘shimchalarning samaradorligi // Zamonaviy dizel yoqilg‘ilari: seminar ma'ruzalari to‘plami. — Perm: OOO «LUKOYL-Permnefteorgasintez»,
2. — B. 36–47.
3. Meshcheryakova Yu.V., Nagornov S.A. Mikrosuv o‘tlaridan biodizel yoqilg‘isi olish // Traktorlar va qishloq xo‘jaligi mashinalari. 2015. №10. B. 3–5. Nagornov S.A., Meshcheryakova Yu.V., Yerokhin I.V. Bioquvvat qo‘shimchalardan foydalanish hisobiga dizel yoqilg‘isi xossalarini yaxshilash // Innovatsiyalar va investitsiyalar. 2015. № 9. B. 186–187.
4. Mitusova T.N. Dizel yoqilg‘ilari ishlab chiqarishning hozirgi holati. Sifat talablari // Neft mahsulotlari dunyosi. — 2009. — № 9–10. — B. 6–9.
5. Russell, T. J., Batt, R. J., Mulqueen, S. M. Dizel yoqilg‘isi qo‘shimchalarining dvigatellarga ta'siri. 3-xalqaro kollokvium materiallari, Yoqilg‘ilar, 2001 yil 17–18 yanvar, Shtutgart/Ostfildern.
6. Ikhtiyarova G.A., Umarov B.N., Turabdjanov S.M., Mengliyev A.S., Usmanova G.A., Axmadjonov A.N., Haydarova Ch.Q. O‘zbekiston Apis Mellifera asalarilaridan olingan xitin va xitosanning fizik-kimyoviy xossalari. Journal of Critical Reviews. Vol 7., Issue 4, 2020. P.120–124.
7. Ixtiyarova G.A., Mamatova Sh.B., Qurbonova F. Mahalliy Apismellifera asalari podmoridan xitosan olish // Universum: texnika fanlari, 2018. — B. 49–52.
8. Ixtiyarova G.A., Mengliyev A.S. Apis Mellifera asalarilaridan olingan xitosanning fizik-kimyoviy xossalarini aniqlash // «Kompozitsion materiallar». Ilmiy-texnikaviy va amaliy jurnal. 2023 y. №2. — 3–5 b.
9. Ikhtiyarova G.A., Isomitdinova D.S., Saidov J.E. Apis Mellifera o‘lik asalarisi xitosani va antibakterial bioplyonkalar olish uchun kumush ionlari bilan kompleksi. X xalqaro konferentsiya materiallari «Industrial Technologies and Engineering» ICITE–2023. M. Auezov Janubiy Qozog‘iston universiteti, Shymkent, Qozog‘iston, 2023 yil 18 noyabr.
10. Saidov J.E., Urinov U.K. N-morfolin 3-xloroizopropilakrilat aziotrop sopolimerlarining sintezi // Texnik fanlar va innovatsiyalar №1(11). — 2022. — B. 39–43.
11. Ikhtiyarova G.A., Saidov J.E. Dizel yoqilg‘isining past-harorat xossalarini yaxshilash uchun depressor qo‘shimchalar tahlili. X xalqaro konferentsiya materiallari «Industrial Technologies and Engineering» ICITE–2023. M. Auezov Janubiy Qozog‘iston universiteti, Shymkent, Qozog‘iston, 2023 yil 18 noyabr. B. 40–43.