Abstract
Ushbu maqolada o‘zbek tili tarixiy leksikasida qishloq xo‘jaligi va ziroatchilikka oid atamalarning shakllanish bosqichlari hamda “dehqon” konseptining semantik taraqqiyoti tadqiq etilgan. Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit-turk” va Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, XI asr turkiy tilida ziroatchilik tushunchasi asosan sof turkiy “tarig‘chi” va “sabonchi” leksemalari orqali ifodalangan. Tadqiqotda etimologik lug‘atlar (S.Starostin, M.Ryasyanen, M.Hasando‘st) asosida tarı- (ekmoq) va ek- (qadamoq) fe’llarining oltoy tillari oilasiga borib taqaluvchi ildizlari ochib berilgan. Shuningdek, maqolada fors tilidan o‘zlashgan “dehqon” so‘zining “qishloq hokimi/yer egasi” maqomidan “yer haydovchi/ziroatchi” kasb nomigacha bo‘lgan tarixiy-semantik evrilishi yoritilgan. Alisher Navoiy va jadid adabiyoti misolida “falloh” va “dehqon” obrazlarining badiiy-falsafiy talqini ilmiy asoslangan.References
1. Девону луғотит турк. Индекс-луғат. - Тошкент: Фан, 1967. - Б. 250.
2. Starostin S.A., Dybo A.V., Mudrak O.A. An Etymological Dictionary of Altaic Languages. Vol. I-III. - Leiden: Brill, 2003. - P. 1392.
3. Räsänen M. Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen. - Helsinki: Lexica Societatis Fenno-Ugricae XVII, 1, 1969. - S. 464.
4. Yildirim T., Cifci M. Dîvânü Lugati’t-Türk’te Yer Alan Alet-Eşya Adları. // Turkish Studies. Volume 7/2. - Ankara, 2012. - P. 1242.
5. Маҳмуд Кошғарий. Девону луғот ит турк. Таржимон ва нашрга тайёрловчи С. Муталлибов.Биринчи том. - Тошкент: Фан, 1960. - Б. 206.
6. Kutadgu Bilig III: İndeks. - İstanbul, 1979. - S. 467.
7. Arat R.R. Kutadgu Bilig I: Metin. - Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1979. - S. 448 (4312-baytlar). 25 Чўлпон, Абдулҳамид. Клеопатра (Ҳикоя). // Асарлар. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги нашриёт. [Электрон манба: ziyouz.uz].
8. Тўхлиев Б. Юсуф Хос Ҳожибнинг бадиий маҳорати. - Тошкент: ТДПУ, 2005. - Б. 99.
9. Yusuf Khass Hajib. Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig): A Turko- Islamic Mirror for Princes / Translated, with an Introduction and Notes by Robert Dankoff. - Chicago: University of Chicago Press, 1983. - P. 196.
10. Қазақ т л н т с нд рме с зд г. Т. 3. - Алматы: Ғылым, 1978. - Б. 125.
11. Юдахин К.К. Киргизско-русский словарь. Книга 1. - Москва: Советская энциклопедия, 1965. - С. 189.
12. Туркменско-русский словарь. Под ред. Н.А. Баскакова. - Москва: Советская энциклопедия, 1968. - С. 245.
13. Татарско-русский словарь. - Москва: Советская энциклопедия, 1966. - С. 180; 495.
14. Türkçe Sözlük. 10. Baskı. - Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2005. - S. 420 (Çiftçi), S. 1180 (Köylü).
15. نسح،تسود دمحم. گنهرف ري هشتخانشی نابز سرافی. دلج مود (پ - د). - نارهت: ناتسگنهرف نابز و بدا سرافی، ۱۳۹۳. - ص. ۱۲۶۸.
16. Жабборов Х. Ўзбек тилининг деҳқончилик лексикаси. Филол. фан. номз. дисс. автореферати. - Тошкент, 2017. - Б. 13.
17. Жўраев Б. «Деҳқон» сўзи қаердан келиб чиққан? // Ўзбек тили ва адабиёти. - 1966. - №3. - Б. 85.
18. Расторгуева В.С., Эдельман Д.И. Этимологический словарь иранских языков. Том 2 (b-d). - М.: Восточная литература, 2003. - С. 288.
19. Жабборов Х. Кўрсатилган асар. - Б. 10.
20.،ادخهد لعیربکا. تغﻟهمان. زير رظن دمحم عمي ن و سي رفعجد هشيد ی. - نارهت: هسسؤم تاراشتنا و پاچ هاگشناد ،نارهت ۱۳۷۷. - صص. ۱۱۳۱۶-۱۱۳۱۸. (لخدم «ناقهد»).
21. Farhang-e Loghat [Digital Application]. Version 2.0. Entry: «Dehqān».
22. Замонавий таълим тизимига оид инновацияларни Ўзбекистон тарихи фанига тадбиқ этилиши [Мажмуа]. - Тошкент, 2019 (?). - Б. 55.
23. Алишер Навоий. Маҳбуб ул-қулуб. // Мукаммал асарлар тўплами. 14- жилд. - Тошкент: Фан, 1998. - Б. 25-26.
24. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5 жилдли. 4-жилд. - Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси, 2008. - Б. 320.
25.Чўлпон, Абдулҳамид. Клеопатра (Ҳикоя). // Асарлар. - Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги нашриёт. [Электрон манба: ziyouz.uz].

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.