Keywords
fonologik oppozitsiya
morfologik neytrallashuv
How to Cite
Abstract
Ushbu maqola tilshunoslikda neytrallashuv (moʻtadillashuv) hodisasining nazariy asoslarini, uning fonologiyada paydo boʻlishi va keyinchalik grammatika hamda leksika sathlarida oʻrganilishini yoritadi. Tilshunoslikdagi turli maktab va yoʻnalishlarda neytrallashuvning talqini turlicha ekanligi, xususan, N.S.Trubetskoyning fonologik nazariyasi asosida rivojlangan boʻlsa-da, hali ham bu hodisaning til yoki nutqqa oidligi, oppozitsiya yoki uning aʼzolarining neytrallashuvi kabi masalalarda qarama-qarshiliklar saqlanib qolayotgani tahlil qilinadi. Oʻzbek tilshunosligida neytrallashuv turli sathlarda tadqiq qilingan boʻlsa-da, mumtoz badiiy asarlar tilida, xususan, Muqimiy sheʼriyatida aruz vazni va qofiya talabi bilan bogʻliq morfologik neytrallashuv masalalari yetarlicha oʻrganilmagan. Maqolada Muqimiy asarlari misolida kelishik shakllari (qaratqich, tushum, joʻnalish, oʻrin-payt, chiqish va bosh kelishik) hamda egalik qoʻshimchalarining neytrallashuvi tahlil etilib, bu jarayon vaznni shakllantirish, nutqiy tejamkorlik, xalq tiliga yaqinlashtirish va okkazional yasalmalar hosil qilish maqsadida qoʻllanganligi asoslanadi.References
1. Ганиева Д.А. Ўзбек тилидаги феълнинг функционал шаклларида синкретиклик ва полифункционаллик: Филол. фанл. номз.... дисс. автореф. – Тошкент, 2012. – Б.6.
2. Нурмонов А. Ўзбек тили фонологияси ва морфонологияси. – Тошкент: Ўқитувчи, 1990. – 45б.; Абдуазизов А. Ўзбек тили фонологияси ва морфонологияси. – Тошкент: Ўқитувчи, 1992. – 188 б.; Отамирзаева С. Унли товушларнинг талқини борасида // Ўзбек тили ва адаби ти. – 1996. № 2. – Б. 52- 56; Умаров Э. Ўзбек тилида тил олди товушлари борми?//Ўзбек тили ва адаби ти. – 1994. №4. – Б. 6-12; Набиева Д.А. Ўзбек тилининг турли сатҳларида умумийлик-хусусийлик диалектикасининг намо н бўлиши. –Тошкент: Шарқ, 2005. –166 б.
3. Мирзақулов Т.Ў. Ўзбек тили морфем парадигматикаси ва синтагматикаси масалалари: Филол. фанлари дри... дисс. автореф. – Тошкент, 1994. – 42 б.; Тожиев Ё. Ўзбек тилида аффиксал синонимия: Филол. фанлари д-ри... дисс. автореф. – Тошкент, 1992. – 48 б.
4. Ҳожиев А. Ўзбек тили морфологияси, морфемикаси ва сўз ясалишининг назарий масалалари. – Тошкент: Фан, 2010. – 256 б.; Шахабитдинова Ш.Ҳ. Умумийлик-хусусийлик диалектикаси ҳамда унинг ўзбек тили морфологиясида акс этиши: Филол. фанлари д-ри... дисс. автореф. – Тошкент, 2001. – 50 б.; Элтазаров Ж.Д. Ўзбек тилида сўз туркумларининг ўзаро алоқаси ва кўчиши: Филол. фанлари д-ри... дисс. автореф. – Тошкент, 2008. – 42 б.; Қодиров З.М. Ўзбек тили грамматик категорияларининг систем тадқиқи. 1-қисм. – Тошкент: Innovatsiya-Ziyo, 2021. – 102 б.
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.