GRAMMATIKA OʻQITISHNING LINGVISTIK ASOSLARI

Abstract

1,2 mln soʻzli oʻquv-ilmiy korpusda grammatik birliklarning tarqalishi va birikuvchanlik chegaralari anʻanaviy meʻyoriy tavsif bilan har doim ham mos tushmaydi, shuning uchun oʻqitish uchun ishonchli lingvistik tayanchni aniq belgilash zarur boʻldi. Tadqiqotning maqsadi korpus daliliga tayangan holda grammatika oʻqitishning lingvistik asoslarini aniqlash va ularni oʻquv topshiriqlariga aylantirish imkoniyatini koʻrsatishdan iborat. Lingvistik korpus tahlili, konkordans kuzatuvi, qiyosiy tavsif va tematik kodlash usullari qoʻllanildi; jumla muhitidagi qoʻllanishlar kollokatsion markaz, konkordans tayanchi va funksional cheklov boʻyicha alohida baholandi. Deskriptiv jadvalda kollokatsion markazning oʻrtacha koʻrsatkichi M=0,41, konkordans tayanchining M=0,36, funksional cheklovning esa M=0,23 ekani aniqlandi; bu ketma-ketlik markaziy birliklar atrofida barqaror birikuvchanlikning kuchliroq, funksional cheklovning esa nisbatan sustroq ekanini koʻrsatdi. Sifat tahlili konkordans satrlari oʻquv vazifalariga aylantirilganda kollokatsion norma bilan funksional izohni birlashtirish grammatik shaklni sezgirroq anglashga xizmat qilishini koʻrsatdi. Xulosa sifatida, korpusga tayangan yondashuv grammatik hodisani faqat qoida sifatida emas, balki qoʻllanish tarmogʻi sifatida talqin qilishga yordam beradi; ilmiy hissa esa uchta indikator asosida oʻquv materialini tanlash va tartiblash mezonini berishda namoyon boʻladi.