IPAK TORLI O‘ZBEK AN’ANAVIY DUTORI SOZ TIZIMINING NAZARIY REKONSTRUKSIYASI
PDF

Keywords

dutor
lad tizimi
soz
ipak tor
notekis temperatsiya
pifagor tamoyili
menzura
tor akustikasi
taranglik korreksiyasi
organologiya

How to Cite

IPAK TORLI O‘ZBEK AN’ANAVIY DUTORI SOZ TIZIMINING NAZARIY REKONSTRUKSIYASI. (2026). ORIENTAL ART AND CULTURE, 7(5), 551-559. https://doi.org/10.70728/orien.v07.i05.088

Abstract

Maqola ipak torli an’anaviy dutorning lad tizimini menzura parametrlar hamda tarang tor mexanikasi asosida nazariy jihatdan qayta tiklash masalasiga bag‘ishlangan. Boshlang‘ich parametrlar sifatida ochiq tor uzunligi 1000 mm, D3 (146,83 Hz) chastotasi, ipakning zichligi 1300 kg/m3, Yung moduli 5 GPa, tor diametri 0,7 mm hamda torning xarrak yonidagi balandligi 6,67 mm qabul qilindi. Har bir parda uchun jaranglovchi qism uzunligi, torning parda ustidagi balandligi va 12-TET teng temperatsiya tizimiga nisbatan dastlabki geometrik farq hisobga olindi. Hisoblash modeli asosiy taranglikni aniqlash, bosilgandagi qo‘shimcha cho‘zilish miqdorini topish hamda taranglikdagi ortishni sentlarga aylantirish bosqichlarini o‘z ichiga oldi. Tadqiqot natijasida taranglik korreksiyasi odatda 3-5 sent oralig‘ida bo‘lishi va mustaqil holda soz turini shakllantirmasligi aniqlandi. Asosiy omil pardalarning joylashuvi bo‘lib, u teng temperatsiyaga emas, balki ayrim aralash xususiyatlarga ega bo‘lgan kvinta-pifagor tamoyiliga moyil an’anaviy notekis tizimni ko‘rsatadi. Shu tariqa, hatto sof nazariy model doirasida ham menzura geometriyasi hamda dinamik taranglikning yakuniy intonatsiyaga qo‘shadigan hissasini alohida ko‘rsatish mumkinligi isbotlandi.
PDF

References

1. Рэлей Дж. В. Теория звука. Т. 1. М.: Государственное издательство технико-теоретической литературы, 1955.

2. Гельмгольц Г. Л. Ф. Учение о слуховых ощущениях как физиологическая основа теории музыки. СПб.: Композитор, 2001.

3. Fletcher N. H., Rossing T. D. The Physics of Musical Instruments. 2nd ed. New York: Springer, 1998.

4. Benade A. H. Fundamentals of Musical Acoustics. 2nd ed. New York: Dover Publications, 1990.

5. McIntyre M. E., Woodhouse J. The Acoustics of Stringed Musical Instruments // Interdisciplinary Science Reviews. 1978. Vol. 3, no. 2. P. 157-173. DOI: 10.1179/030801878791926128.

6. Hebenstreit D. Tuning a Musical Instrument with Vibrato System: A Mathematical Framework to Study Mechanics and Acoustics and to Calculate Optimal Tuning Strategies // Journal of the Acoustical Society of America. 2018. Vol. 143, no. 6. P. 3231. DOI: 10.1121/1.5039846.

7. Sethares W. A. Tuning, Timbre, Spectrum, Scale. 2nd ed. London: Springer, 2005.

8. Barbour J. M. Tuning and Temperament: A Historical Survey. 2nd ed. New York: Da Capo Press, 1972.

9. Whitcomb B. Intonation on a String Instrument: Three Systems of Tuning and Temperament // American String Teacher. 2017. Vol. 67, no. 2. P. 17-23. DOI:

10.1177/000313131706700215. 10. Post J. Ecosystems and Sounding Lives: Musical Instrument Makers in Greater Central Asia // Journal of Musicological Research. 2024. Vol. 43, no. 2-3. P. 175-196. DOI: 10.1080/01411896.2024.2376352.

11. Khandamian, V. “Ot traditsii k sovremennosti: evolyutsiya uzbekskikh muzykal’nykh instrumentov [From Tradition to Modernity: The Evolution of Uzbek Musical Instruments].” Journal of National Culture 1, no. 5 (2025): 1-12.

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.